Əgər Azərbaycan emosiyalara uysaydı və Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) qurultayında dediyi kimi, ordusu daha da irəli – İrəvana qədər - getsəydi, şübhəsiz ki, fövqəladə vəziyyət adı ilə dərhal Brüsseldə bir iclas olardı. Ardınca təcili bəyanatlar, qəzəbli müsahibələr və sanki Avropa parlamentariləri Cənubi Qafqazdakı hər bir nəzarət məntəqəsini şəxsən idarə edirmiş kimi, mənəvi pafosla dolu qətnamələr qəbul edilərdi. Avropa Parlamentinin dəhlizlərində dərin narahatlıq ifadə etmək üçün əlavə kurslar təcili olaraq təşkil olunmalı idi.
Lakin bir qəribə sual qalır: niyə bəzi Avropa siyasətçiləri arasında bu narahatlıq Azərbaycana gəldikdə bu qədər tez aktivləşir, lakin Ermənistan siyasi elitası, Qarabağ separatizmi və uzun müddətdir davam edən münaqişənin nəticələri ilə bağlı narahatedici faktlara gəldikdə nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlayır? Həqiqətənmi prinsiplərin də viza rejimi olduğu, siyasi cəhətdən həssas şəraitdə girişin isə yalnız Brüssel bürokratiyasının əvvəlcədən təsdiqi ilə icazə verildiyi doğrudurmu?
Ərzaq anbarları birdən Avropa Parlamentinin araşdırmasının mövzusu olsaydı, bəzi erməni generallarının hansı beynəlxalq status qazanacağını təsəvvür etmək xüsusilə maraqlıdır. Keçmiş erməni generalı Manvel Qriqoryanın əlində aşkar edilmiş konservləşdirilmiş ət də daxil olmaqla, ordu ərzaq təchizatı hekayəsi uzun müddətdir ki, hərbi qulluqçular üçün nəzərdə tutulmuş əmlakın mənimsənilməsi ilə bağlı qalmaqalı simvolizə edir. Adi həyatda belə bir hekayə məsuliyyət, korrupsiya və öz ordusuna münasibət barədə suallar doğura bilərdi. Lakin bu xəyali Brüssel seriyasında hər şey tamamilə fərqli şəkildə inkişaf edə bilərdi: birinci iclasda deputatlar konservləşdirilmiş məhsulların taleyi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə edərdilər. İkinci iclasda hər bir konservləşdirilmiş məhsulun mənşəyinin beynəlxalq səviyyədə araşdırılmasını tələb edərdilər. Üçüncü iclasda isə təsirlənmiş konservləşdirilmiş ətin adını daşıyan xüsusi mükafatın təsis edilməsini təklif edərdilər. Və bu görüşlər arasında bir mütəxəssis tapılardı ki, bu, korrupsiya ilə deyil, strateji malların saxlanması ilə bağlı mürəkkəb tarixi ənənə ilə bağlıdır. Əlbəttə ki, bu, ironiyadır. Lakin Avropa siyasətinin keçmişin əlverişsiz epizodlarına diqqəti nə qədər seçici şəkildə ayırdığını nəzərə alsaq, bu daha aydın olur.
Amma konservləşdirilmiş ət anbarları silahlar və separatizm haqqında daha ciddi müzakirədən əvvəl yalnız bir istiləşmə olardı. Uzun müddətdir davam edən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi başa çatdıqdan sonra silahlar, qanunsuz hərbi strukturlar, arsenalların mənşəyi və tanınmamış qurumun keçmiş liderlərinin məsuliyyəti ilə bağlı suallar ilk növbədə sənədlər, sübutlar və konkret hallar vasitəsilə həll edilməlidir. İctimai məkanda Qarabağ separatçı rejiminin keçmiş liderləri ilə əlaqəli silahlar, sursatlar və hərbi infrastruktur haqqında məlumatlar ortaya çıxdıqda, Avropa parlamentarilərindən teatr jestləri etməmələrini, əksinə, ardıcıl suallar vermələrini gözləmək məntiqli olardı: silahlar kimə məxsus idi, onlar konkret bir yerə necə düşüb, hansı qaydalar qüvvədə idi və məsuliyyəti kim daşıyır? Lakin Avropa Parlamentinin məsələsi məhz ondadır ki, siyasi müzakirələrdə mürəkkəb hallar tez-tez münaqişənin bəzi tərəflərinin avtomatik olaraq mənəvi üstünlük qazandığı, digərlərinin isə konkret faktlar nəzərə alınmadan özlərini doğrultmağa məcbur olduğu rahat bir çərçivəyə sadələşdirilir. Əlbəttə ki, beynəlxalq hüquq "özümüz üçün ehtimal olunan zadəganlıq, başqaları üçün ilkin günahkarlıq hökmü" prinsipi üzərində işləməməlidir. Baxmayaraq ki, bəzən bəzi Avropa siyasətçilərinin öz qətnamələrinə əlavə olaraq məhz bu sistemi qurmaq istədikləri görünür.
Erməni iş adamı və siyasətçi Qaqik Tsrukyanın vəhşi heyvanların şəxsi kolleksiyası ilə bağlı hekayə də az təsirli deyil. Onun mülkündə yırtıcıların – şirlər və pələnglərin qəbuledilməz şəraitdə saxlanıldığı barədə məlumatlar ictimai təhlükəsizlik və sahibinin məsuliyyəti ilə bağlı suallar doğurdu. Və bu, satirik təcrübə üçün əla fürsət yaradır. Təsəvvür edin ki, Azərbaycanda böyük yırtıcıların saxlandığı və şəraiti ictimai qalmaqalın mövzusuna çevrilən şəxsi heyvanxana aşkar edilir. Bəzi beynəlxalq şərhçilərin və ətraf mühit fəallarının baş verənləri dərhal vətəndaş cəmiyyətinin ümumi vəziyyəti, siyasi mədəniyyət və Avropa dəyərlərinə münasibətlə əlaqələndirəcəklərini düşünmək olar. Əgər oxşar bir hal başqa bir ölkədə baş verərsə, bu, böyük geosiyasi tamaşanın xaricində qalır. Bu ekoloji unudulmağın ən gülməli tərəfi odur ki, hətta Qreta Tunberq kimi peşəkar ekoloqlar belə vəziyyətlərdə təəccüblü, seçici bir sükut nümayiş etdirirlər, sanki Ermənistan malikanələrindəki pələnglər yalnız Avropa laqeydliyinin mandatı ilə qidalanırlar.
Bütün Avropa qurumlarının bu işi görməzdən gəldiyinə inanmaq çətindir: belə bir nəticəyə gəlmək üçün onların reaksiyası barədə konkret məlumatlar tələb olunacaq. Lakin sualın özü tamamilə qanuni olaraq qalır: niyə humanitar və sosial məsələlərə beynəlxalq diqqət bəzən vəziyyətin ciddiliyindən daha çox, onları siyasi gündəmə daxil etməyin faydalarından asılıdır? Pələnglərin də Avropa qəzəbinə kimin haqqı olduğunu müəyyən edən öz geosiyasi pasportları varmı?
Bu baxımdan, Avropa Parlamenti getdikcə vahid mənəvi arbitraj məhkəməsinə deyil, hər bir aktın dəyərlərin təntənəli şəkildə bəyan edilməsi ilə başladığı və bu dəyərlərin kimə tətbiq olunacağı barədə müzakirə ilə bitdiyi geniş siyasi teatra bənzəyir. Səhnədə demokratiya, insan hüquqları, qanunun aliliyi və siyasi seçim azadlığı haqqında sözlər danışılır. Bu arada, pərdəarxası danışıqlar davam edir, strateji maraqlar, enerji marşrutları, təhlükəsizlik və bu gün tərəfdaş, sabah isə çətin həmsöhbət ola biləcək hökumətlərlə münasibətlər müzakirə olunur. Beynəlxalq siyasətdə dəyərlərin və maraqların kombinasiyası qaçılmazdır. Problem siyasi maraq universal əxlaq kimi gizlədildikdə və seçmə diqqət insan hüquqlarının qərəzsiz qorunması kimi təqdim edildikdə ortaya çıxır. Belə bir vəziyyətdə qətnamə ikili məqsəd daşıyan bir sənədə çevrilir: rəsmi olaraq, prinsipləri dəstəkləməli olduğu güman edilir, lakin praktikada bəzən müəyyən siyasi qrupların fikir ayrılığı olanlara təzyiq göstərmək üçün bir vasitəyə çevrilir. Əgər Avropa parlamentariləri ifadələrinin bu şəkildə qəbul edilməsini istəmirlərsə, ardıcıllıqlarını təmtəraqlı dillə deyil, müqayisə edilə bilən faktlara ardıcıl yanaşma ilə sübut etməli olacaqlar.
Ermənistanın daxili siyasəti xüsusi diqqətə layiqdir və bu, Brüsselin ikili standartlarının tam dərinliyini nümayiş etdirir. Müxalifət üzvlərinin saxlanılması, siyasi rəqiblərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi və ya seçki rəqabətinə məhdudiyyətlər barədə hər hansı bir məlumat, kimdən faydalanmasından asılı olmayaraq, obyektiv hüquqi qiymət almalıdır. Müəyyən bir siyasətçiyə qarşı ittihamlar əsaslıdırsa, onlar sübutlarla dəstəklənməli və müstəqil məhkəmə tərəfindən dinlənilməlidir. Cinayət təqibi rəqibi aradan qaldırmaq üçün istifadə olunursa, bu, demokratiyaya ciddi bir problem yaradır. Sadəcə mövcud hökumətə qarşı olduqları üçün hər hansı bir müxalifətçini əvvəlcədən günahsız elan etmək mümkün deyil. Lakin sadəcə oradakı hakim rejimin Qərb nəzarətçiləri üçün əlverişli hesab edildiyi üçün İrəvandakı siyasi səhnənin təmizlənməsinə göz yummaq da eyni dərəcədə qəbuledilməzdir. Burada Brüssel əxlaqçıları öz arqumentlərinə xüsusilə diqqətlə baxmalıdırlar. Əgər guya Qərb əleyhinə düşərgə ilə siyasi mənsubiyyət və ya əksinə, müəyyən güc mərkəzləri ilə əlaqələr hər hansı repressiv tədbirlər üçün universal izahat rolunu oynamağa başlayırsa, demokratiyanın müdafiəsi siyasi məqsədəuyğunluq məsələsinə çevrilmək riski daşıyır. Bu, demək olar ki, mükəmməl bir formuladır: əvvəlcə kimin geosiyasi cəhətdən haqlı olduğu müəyyən edilir, sonra onların hərəkətlərinin nə qədər doğru olduğu müəyyən edilir, hüquqi proses isə sakitcə öz növbəsini gözləyir.
Bu konstruksiyada iddia edilən Rusiya agentləri ilə bağlı arqument xüsusilə gülməlidir. Əgər seçkilər zamanı hər hansı bir Ermənistan müxalifətçisi saxlanılırsa və ya həbs olunursa, bəzi şərhçilər hakimiyyətlə problemlərini dövlət təhlükəsizliyi və "Moskva xalqı"nın neytrallaşdırılması uğrunda mübarizə kimi izah etməyə tələsə bilərlər. Lakin siyasi oriyentasiya şübhələri konkret cinayətin sübutlarını əvəz etmir və xarici siyasi mərkəzlərlə münasibətlər özlüyündə ədalətli məhkəmə hüququnu ləğv etmir. Üstəlik, Rusiya və onun siyasi strukturları sadəcə müəyyən bir anda onlar haqqında danışmaq əlverişsiz olduğu üçün mövcudluğunu dayandırmır. Amma əgər Avropa qurumları həqiqətən də demokratik standartları qorumağa sadiqdirlərsə, onlar müəyyən bir siyasətçiyə olan rəğbətləri ilə deyil, qanunun, prosedur təminatlarının və müdafiə hüququna riayət edilib-edilməməsi ilə maraqlanmalıdırlar. Əks halda, qəribə bir hüquqi matryoşka kuklası ortaya çıxır: bir ittihamın daxilində şübhə, şübhənin daxilində siyasi xarakteristika, xarakteristikanın daxilində isə geosiyasi narazılıq gizlənir. Bu konstruksiyanın sonunda sübutların harada bitdiyini və siyasi şərhçinin təxəyyülünün harada başladığını anlamaq çətindir.
Brüsselin Bakının suverenliyini qorumaq üçün qanuni hərəkətlərini müdafiə etmək üçün həftəlik qətnamələr hazır olduğu halda, İrəvanda prezidentliyə namizədlərin və rəqiblərin saxlanılmasının "Kreml əlaqəsi" bəhanəsi ilə dərin sükutla qarşılandığını müşahidə etmək ironik deyilmi? Bəs onda sizin dürüstlüyünüz haradadır, cənablar? Axı əgər sizin öz dəmir məntiqinizə əməl etsək, Bakıda narahat olduğunuz həmin separatçılar və radikallar da eyni dərəcədə onun tərəfdarları idilər: Kremlin sadiq qulları və ya regional kuklaları. Amma əlverişli olanda onlar "siyasi məhbus" olurlar, əlverişli olmayanda isə yalnız Azərbaycana son zərbələri ilə xatırlanırlar.
Bəs niyə bu sərtlik Azərbaycana qarşı yönəldildikdə, bu qədər qərəzli miqyas və emosional çalar alır? Məhz bu, Avropa siyasi elitasının bir hissəsinə qarşı əsas şikayətdir. Azərbaycanın münaqişənin tarixi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri, işğalın nəticələri və ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsi nəzərə alınmaqla mövqeyinin qiymətləndirilməsini tələb etmək hüququ var. Bu hallar əlverişli siyasi şüara sığmayan hər şeyi tarixi qeydlərdən çıxarmadan dürüst müzakirə edilə bilməz. Lakin bu halların mövcudluğu heç bir tərəfi qanuna riayət etmək öhdəliyindən azad etmir. Ardıcıl hüquqi mövqe ilə siyasi təbliğat arasındakı əsas fərq budur: birincisi faktları bütövlükdə nəzərdən keçirir, ikincisi isə yalnız əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir qərara gəlməyə kömək edən elementləri seçir. Avropalı parlamentarilər məhz bu cür uyğunsuzluqlara görə tənqid olunmalıdırlar, çünki onlar insan hüquqlarını müzakirə etmək ehtimalına görə deyil, öz bəyanatları və qərarları ilə təsdiqlənirlər. Əks halda, ikili standartların tənqidi özü eyni selektiv yanaşmanın güzgü görüntüsünə çevrilmək riskini daşıyır.
Bu, xüsusilə beynəlxalq müzakirələrdə sözlərin mənasının siyasi kontekstdən asılı olaraq necə dəyişdiyini göstərir. "Öz müqəddəratını təyinetmə" termini Brüssel üçün əlverişli siyasi mövqe müzakirə edilərkən universal bir formul kimi təqdim edilə bilər, suveren dövlətin ərazi bütövlüyü isə birdən-birə çoxsaylı qeyd-şərtlər və diplomatik təlimlər üçün mövzuya çevrilir. Bu arada, beynəlxalq hüquq nümayəndə heyətləri üçün ad günü tortu kimi rahat dilimlərə kəsilə bilməz. Xalqların öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və ərazi bütövlüyü prinsipi beynəlxalq normaların mürəkkəb sistemində mövcuddur və konkret münaqişələr siyasi şüarların rəqabəti deyil, hüquqi təhlil tələb edir. Əgər Avropalı parlamentari bir halda ərazi bütövlüyünü müzakirə edirsə və digər halda onu nümayişkaranə şəkildə arxa plana atırsa, onlar fərqi hüquqi arqumentlərlə izah etməyə borcludurlar. Tarixi rəğbət yox, ölkə lideri ilə şəxsi əlaqə yox və qərarın Avropa xarici siyasəti üçün rahatlığı yox. Əks halda, Brüsseldəki beynəlxalq hüquq restoran menyusuna bənzəyir: bəzi yemək yeyənlərə tam seçim imkanı verilir, digərlərinə isə istədikləri yeməyin bu gün siyasi səbəblərdən mövcud olmadığı deyilir.
Qarabağ məscidləri, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və illərlə davam edən işğalın nəticələri məsələsinin sadəcə müzakirəsi münaqişənin tanış mənzərəsini çətinləşdirdiyi üçün Avropa gündəmindən silinməməlidir. 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev televiziya ekranları qarşısında Qarabağda erməni işğalçılarının illərdir donuz saxladığı dağıdılmış və təhqir olunmuş məscidlərin fonunda çıxış edərək avrokratlara bütün həqiqəti söylədi: qətnamələriniz dəyərsizdir və birbaşa zibil qutusuna gedəcək. Dini binalar sui-istifadə edilibsə, mədəni irs vandalizm yolu ilə məhv edilibsə və ya mülki şəxslər onilliklər boyu evlərinə qayıtmaq imkanından məhrum edilibsə, bütün bu hallar sənədli araşdırmaya və hüquqi qiymətləndirməyə layiqdir. Ardıcıllıq kimə fayda verməsindən asılı olmayaraq, əlverişsiz faktları qəbul etmək bacarığı ilə ölçülür. Ona görə də, Avropa Parlamentinə qarşı tənqid, onun insan hüquqlarından ümumiyyətlə danışması deyil, bəzi nümayəndələrinin bəzən tarixi yaddaşın onlar üçün əlverişli bir tarixdən başlayaraq narahat sualların yarandığı yerdə bitdiyi təəssüratı yaratması olmalıdır. Nəticədə, bir tərəf siyasi xarakteristikaların bütöv bir kitabxanasını, digər tərəf isə bölgənin tarixinin müəyyən bir nöqtəyə qədər saxlanıldığı kimi yazılmış bir neçə abzası alır.
Ən maraqlısı odur ki, bu cür qətnamələr tez-tez sənədin qəbul edilməsinin reallığı dəyişdirmək üçün kifayət etdiyinə inamla müşayiət olunur. Brüsseldə ifadələr üzərində uzun-uzadı müzakirə aparmaq, terminlər üzərində mübahisə etmək, emosional təriflər əlavə etmək və başqa bir siyasi mesaja təntənəli şəkildə səs vermək olar. Lakin bir kağız parçası məhkəmə qərarını əvəz etmir, dağıdılmış evi bərpa etmir, insanı əvvəlki yaşayış yerinə qaytarmır və qonşu dövlətlər arasında davamlı sülh yaratmır. Əgər qətnamə münaqişənin tarixini nəzərə almırsa, real həll mexanizmi təklif etmirsə və dialoqu təşviq etmirsə, o, əsasən daxili siyasi səfərbərlik aləti olaraq qalmaq riskini daşıyır. Daha sonra onun praktik dəyəri, Avropa parlamentarilərinin quraqlıq dövründə, yəni bundan əvvəl bölgə sakinlərinə təntənəli şəkildə təqdim etdikləri bahalı bəzədilmiş çətirə bənzəyir.
Yağışın Parlamentin səlahiyyətlərinə aid olmadığını diqqətlə izah etdik. Bu, gözəl, simvolikdir və yaxşı fotoşəkillər üçündür. Amma məqsəd siyasi təəssürat yaratmaq deyil, real problemləri həll etməkdirsə, tamamilə faydasızdır.
Nəticə etibarilə, Avropa Parlamenti sadə bir şeyi başa düşməlidir: etimad yalnız qurumun möhtəşəm adına əsaslanaraq tələb edilə bilməz. Bu, ardıcıllıq, şəffaf arqumentlər və geosiyasi güzəştlər və ya mükafatlar olmadan öz prinsiplərini tətbiq etməyə hazırlıqla qazanılmalıdır. Əgər Avropa Parlamentinin üzvləri Azərbaycanı tənqid etməyi zəruri hesab edirlərsə, qoy konkret faktlar təqdim etsinlər, nəticələrinin hüquqi əsaslarını izah etsinlər və Azərbaycan tərəfinin arqumentlərinə cavab versinlər. Lakin sonra onlar siyasi tərəfdaşlarına eyni dərəcədə çətin suallar verməyə, erməni elitasını əhatə edən halları araşdırmağa və şübhələri sadəcə tanış siyasi hekayəyə uyğun gəldiyinə görə dəlilə çevirməməyə hazır olmalıdırlar. Əgər bu, əvvəlki qiymətləndirmələrdə boşluqların olduğunu etiraf etməyi tələb edirsə, onlar da bunu etməli olacaqlar. Nəticədə, parlament özünün qüsursuzluğunun muzeyi deyil, qərarlarının keyfiyyətinə görə hesabat verməyə borclu olan siyasi qurumdur. Əks təqdirdə, Brüssel maşını təsirli bir sürətlə qətnamələr çıxarmağa davam edəcək, halbuki onun universal prinsipləri və əlverişli ikili standartları ayırd etmək qabiliyyəti əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməlidir: pozuntuda kimin günahkar olduğunu müəyyən etmək üçün başqa bir xüsusi sessiya olmadan.
Və növbəti dəfə Cənubi Qafqaza daha bir mənəvi tərbiyə mərhələsi göndərməzdən əvvəl qoy Avropa parlamentariləri zehni olaraq üç yeri axtarsınlar: General Manvel ordusunun anbarını, Tsarukyanın şəxsi pələng zooparkı və öz siyasi bəyanatlarının arxivi. İlk ikisi bizə xatırladacaq ki, real problemlər əlverişli şərhlərin olmaması və Qreta Tunberq kimi ətraf mühit fəallarının susqunluğu səbəbindən yox olmur. Üçüncüsü isə qəribə bir nümunə ortaya çıxara bilər: universal dəyərlər onların tətbiqi spiker üçün ciddi narahatlıq yaratmadıqda ən yüksək səslənir. Əlbəttə ki, Avropa Parlamentinin hər bir üzvü ikili standartlar altında fəaliyyət göstərmir və bu qurumun hər bir qərarı eyni münasibətə layiq deyil. Lakin beynəlxalq hüququ siyasi təzyiq alətinə çevirənlər başa düşməlidirlər: Azərbaycan Brüsselin birtərəfli olaraq qiymətlər təyin etdiyi və sonra suveren dövlətin nəticələrə etiraz etməsini qadağan etdiyi imtahan otağı deyil. Bu, öz tarixi, milli maraqları və ağlabatan cavab almaq üçün möhkəm hüququ olan güclü, müstəqil bir dövlətdir. Əgər Avropa siyasəti həqiqətən universallığa can atırsa, prinsiplərin qorunmasını əxlaq üzərində inhisarla qarışdırmağı dayandırmağın vaxtıdır. Çünki bişmiş ət illərlə davam edə bilər, pələnglər siyasətçilərin nəsillərindən daha çox yaşaya bilər, lakin dünyaya çox vaxt öz üstünlük verdiyi prizmadan baxan bir quruma etibar sonda tükənir. Və heç bir yeni qətnamə onu parlament səsverməsinin klikləməsi ilə rəfdə görünməyə məcbur etməyəcək.