Türkiyədə milyardlıq qalmaqal var, amma gündəm Azərbaycandır

Türkiyədə yüz minlərlə investorun vəsaitləri, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) ilə əlaqəli şəxslər ətrafında iddialar və maliyyə nəzarəti qurumlarının fəaliyyəti müzakirə olunduğu vaxtda Azərbaycan məktəblərində vahid məktəbli forması məsələsi siyasi gündəmə çıxarılıb. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın, AKP deputatı Müfit Aydının açıqlamaları və “Köklü Değişim” təşkilatının aksiyaları diqqət çəkir.

Modern.az-ın məlumatına görə,Türkiyədə son həftələrin ən ciddi maliyyə və siyasi müzakirələrindən biri investisiya fondları ətrafında yaranmış qalmaqaldır. Söhbət 455 mindən çox investorun vəsaitlərinin yerləşdiyi fondlardan, bəzi səhmlərin qiymətlərindəki kəskin dəyişikliklərdən və milyardlarla lirə həcmində əməliyyatlardan gedir. Maliyyə qalmaqalı təkcə investorların vəsaitləri ilə bağlı suallarla məhdudlaşmayıb. İstintaq çərçivəsində keçmiş Ailə və sosial siyasət naziri Fatma Betül Sayan Kaya, onun həyat yoldaşı İlyas Kaya və AKP sədrinin müavini Hayati Yazıcının oğlu Mustafa Yazıcının da adları hallanıb. Eyni zamanda, Türkiyənin maliyyə bazarlarına nəzarət edən qurumlarının fəaliyyəti müzakirə mövzusuna çevrilib. Məhz belə bir vaxtda Azərbaycanda dövlət məktəblərində geyim qaydaları məsələsi də Türkiyənin siyasi gündəmində ön plana çıxıb. Bu iki mövzu arasında birbaşa siyasi əlaqənin olması hadisələrin eyni dövrə təsadüf etməsi baxıımında diqqət çəkir.

“188 yük maşını dolusu pul"

Türkiyənin Kapital Bazarları Şurasının (SPK) məlumatına görə, sentyabrın 17-də yeddi portfel idarəetmə şirkətinə aid 131 fondun ləğvi barədə qərar qəbul edilib. Həmin fondlarda 455 mindən çox fərdi investorun olduğu bildirilib. Sentyabrın 21-də isə doqquz şirkət və onların rəhbərlərinin əmlakları ilə bağlı tədbirlər görülüb. Türkiyədəki fond böhranı və istintaqın siyasi çevrələrə qədər uzanması beynəlxalq medianın da diqqətini çəkib. İstintaqın diqqət mərkəzində bəzi səhmlərin qiymətlərinin şirkətlərin maliyyə göstəriciləri ilə izah olunması çətin olan səviyyədə yüksəlməsi, fondların həmin səhmlərlə əməliyyatları və bu prosesdən əldə edildiyi iddia olunan gəlirlər dayanır. Məsələnin siyasi müstəviyə keçməsində müxalifət deputatlarının çıxışları da rol oynayıb.
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin İYİ Partiyadan olan deputatı Turhan Çömez oktyabrın 14-də parlamentdəki çıxışında “188 yük maşını dolusu pul” ifadəsini işlədib və maliyyə nəzarəti qurumlarına suallar ünvanlayıb. O, Fatma Betül Sayan Kaya ilə bağlı iddiaları da gündəmə gətirərək SPK-nın, Bankçılıq Tənzimləmə və Nəzarət Qurumunun (BDDK), Borsa İstanbulun və Maliyyə Nazirliyinin fəaliyyətini sorğulayıb. Türkiyənin ədliyyə naziri Akın Gürlek isə oktyabrın 9-da fond istintaqı üzrə 187 milyard lirəlik haqsız qazancın müəyyənləşdirildiyini açıqlayıb. Bu rəqəm istintaq çərçivəsində səsləndirilən rəsmi məlumat kimi təqdim olunur və yekun hüquqi qiymətləndirmə ilə eyniləşdirilməməlidir. Beləliklə, müzakirələrin mərkəzində yüz minlərlə investorun vəsaitlərinin taleyi, maliyyə nəzarətinin effektivliyi və istintaqın siyasi əlaqələri olan şəxslərlə bağlı necə aparılması məsələləri dayanır.

Fatma Betül Sayan Kaya və İlyas Kayaın adı ön plana çıxıb

Qalmaqalın siyasi baxımdan diqqət çəkən fiqurlarından biri Türkiyənin keçmiş ailə və sosial siyasət naziri, AKP-nin keçmiş sədr müavini Fatma Betül Sayan Kayadır. Türkiyə mediasının məlumatına görə, Kaya və həyat yoldaşı İlyas Kaya “Özata Denizcilik” şirkətinin səhmləri ilə bağlı əməliyyatlara görə istintaq çərçivəsində şübhəli qismində ifadə veriblər. Mətbuatda yayılan məlumatlarda cütlüyün səhmlərin alışı və satışından əhəmiyyətli gəlir əldə etdiyi, əməliyyatların vaxtının isə fond bazarındakı böhran fonunda suallar yaratdığı bildirilir. İstintaqla bağlı xəbərlərdə Kaya cütlüyünün səhmlərə yatırdığı məbləğlə sonradan əldə etdiyi gəlir arasında ciddi fərq olduğu qeyd olunur. Onlar ifadələrində hər hansı şəxsdən xüsusi məlumat və ya yönləndirmə almadıqlarını, əməliyyatlarının qanunauyğun olduğunu bildiriblər. Cütlüyün "anapara" xaricində əldə etdiyi qazancın qaytarılması ilə bağlı da məlumatlar yayılıb. Fatma Betül Sayan Kaya sentyabrın sonunda AKP-dəki vəzifələrindən ayrılıb. Oktyabrın əvvəlində isə onun və həyat yoldaşının partiyadakı statusu və istintaq çərçivəsində atılan addımlar Türkiyənin siyasi gündəmində müzakirə olunub.

Hayati Yazıcı və oğlu Mustafa Yazıcı ilə bağlı suallar

Fond qalmaqalının siyasi müzakirələrində adı çəkilən digər şəxs AKP sədrinin müavini Hayati Yazıcıdır. Sentyabrın sonunda istintaq çərçivəsində onun oğlu Mustafa Yazıcının əmlakına dair tədbir görüldüyü barədə məlumatlar yayılıb. Daha sonra Mustafa Yazıcının ifadəsinin alınmasından və materialların qiymətləndirilməsindən sonra tədbirin ləğv edildiyi bildirilib.
Hayati Yazıcı oktyabrın 1-də məsələ ilə bağlı açıqlama verərək oğlunun kommersiya fəaliyyətinin hüquqa və əxlaqa uyğunluğuna şübhə etmədiyini bildirib. Bu hadisə maliyyə istintaqının siyasi əlaqələri olan şəxslərlə bağlı necə aparıldığı barədə müzakirələri gücləndirib.

Oktay Saral və Müfit Aydın: Azərbaycanla bağlı açıqlamalar

Türkiyədə fond qalmaqalı müzakirə olunduğu vaxt Azərbaycan məktəblərindəki geyim qaydaları ilə bağlı açıqlamalar da gündəmə gəlib.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral oktyabrın 12-də sosial şəbəkədə paylaşım edərək hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmamasını tənqid edib. O, dini inancına görə başını örtən şagirdin təhsil hüququnun məhdudlaşdırılmasını qəbuledilməz sayıb və təhsil hüququnun ideoloji məcburiyyətə qurban verilməməli olduğunu bildirib.
AKP-nin Bursa millət vəkili Müfit Aydın da Azərbaycandakı tətbiqin dayandırılmasını istəyən açıqlama ilə çıxış edib. Bu açıqlamalar Azərbaycanın daxili təhsil siyasətinə münasibətdə Türkiyənin hakim partiyasına yaxın siyasi fiqurların mövqeyini göstərir. Məsələnin başqa bir tərəfi isə Azərbaycan məktəblərindəki geyim qaydalarının Türkiyədə dini azadlıqlar müzakirəsi ilə yanaşı, siyasi mövqe nümayiş etdirmək üçün də istifadə olunan mövzuya çevrilməsidir. Görünür, bu çıxışlar Türkiyənin daxili siyasətində baş verənləri kölgədə qoymaq məqsədi daşıyır.

“Köklü Değişim” və Azərbaycan səfirliyi qarşısındakı aksiyalar

Mövzu yalnız rəsmi siyasi şəxslərin açıqlamaları ilə məhdudlaşmayıb. Türkiyədə fəaliyyət göstərən “Köklü Değişim” təşkilatı oktyabrın 13-də Ankara və İstanbulda Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliklərinin qarşısında aksiyalar keçirdiyini açıqlayıb. Təşkilatın öz məlumatına görə, Ankarada Azərbaycan səfirliyinin qarşısında bəyanatı ilahiyyatçı-yazar Abdullah İmamoğlu, İstanbulda konsulluğun qarşısında isə təşkilatın İstanbul təmsilçisi Muhammed Emin Yıldırım səsləndirib. Aksiyalarda Azərbaycan hakimiyyətini hədəf alan sərt dini-siyasi ifadələrdən istifadə olunub. Beləliklə, Azərbaycandakı məktəbli geyimi mübahisəsi Türkiyədə sosial şəbəkə müzakirələrindən kənara çıxaraq təşkilatlanmış dini-siyasi fəallığın da mövzusuna çevrilib.

Azərbaycan məsələsi Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsində alətə çevrilir?

Siyasi kommunikasiya baxımından dini və ideoloji həssaslığı olan mövzular cəmiyyətdə güclü emosional reaksiya doğura, tərəfdarları səfərbər edə və ictimai müzakirələrin istiqamətinə təsir göstərə bilər. Türkiyədə fond qalmaqalı ilə bağlı sualların intensiv müzakirə olunduğu dövrdə Azərbaycandakı hicab məsələsinin də ön plana çıxması bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bir tərəfdə investorların vəsaitləri, maliyyə nəzarəti və siyasi məsuliyyət barədə suallar, digər tərəfdə isə dini azadlıqlar, dünyəvilik və Azərbaycanın daxili siyasəti ətrafında emosional müzakirələr var. Azərbaycan mövzusunun Türkiyənin siyasi gündəmində ön plana çıxmasının ictimai müzakirələrin istiqamətinə necə təsir göstərdiyini aydın göstərir. Bu çıxışlar, Azərbaycana qarşı etiraz aksiyalarının həm də konkret şəxslərin maliyyə qalmaqalını kölgədə qoymaq məqsədi daşıdığı istisna deyil.

Hadisələrin Bakı-Ankara münasibətlərinə təsiri

Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji müttəfiqlik münasibətləri mövcuddur. Ancaq yaxın münasibətlər bir ölkənin siyasi nümayəndələrinin digər ölkənin daxili qərarları ilə bağlı mövqe bildirməsini daha həssas məsələyə çevirir.
Azərbaycanın hakim Yeni Azərbaycan Partiyası oktyabrın 13-də Türkiyənin hakim partiyasının nümayəndələrinə və yüksək vəzifəli şəxslərə müraciət edərək Azərbaycanın suverenliyinə, konstitusiya quruluşuna və daxili işlərinə hörmət edilməsinin vacibliyini vurğulayıb. YAP Türkiyə hakimiyyətini bu cür yanaşmadan çəkinməyə çağırıb. Beləliklə, məktəbli geyimi ilə bağlı mübahisə artıq yalnız dini azadlıqlar və təhsil qaydaları çərçivəsində deyil, iki ölkənin siyasi münasibətləri kontekstində də müzakirə olunur.

Burada iki prinsip qarşı-qarşıya gəlir: dini azadlıqlar barədə ictimai mövqe bildirmək hüququ və başqa dövlətin daxili məsələlərinə münasibətdə siyasi məsuliyyət. Türkiyəli siyasi şəxslərin Azərbaycandakı məktəbli geyimi qaydalarına münasibət bildirməsi özlüyündə fond qalmaqalını ört-basdır etmək məqsədi daşıyır deyəmək sübut istəyir. Bununla belə, bu çıxışların daxili siyasi kontekstdə hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini araşdırmaq legitim jurnalist sualıdır. Türkiyədə 455 mindən çox investorun iştirak etdiyi fond böhranı, 187 milyard lirəlik haqsız qazanc barədə rəsmi açıqlama və AKP ilə əlaqəli şəxslər ətrafında yaranmış suallar ölkənin ictimai gündəmində ciddi yer tutur. Eyni dövrdə Oktay Saralın, Müfit Aydının və digər dini-siyasi aktorların Azərbaycan məktəblərində hicab məsələsini gündəmə gətirməsi, “Köklü Değişim” təşkilatının diplomatik nümayəndəliklər qarşısında aksiyalar keçirməsi diqqət çəkir. Bu paralellik Türkiyədə daxili maliyyə və siyasi böhran fonunda xarici mövzuların siyasi səfərbərlik vasitəsinə çevrilməsi ehtimalını gündəmə gətirir. Azərbaycan mövzusunun dini və emosional çərçivədə təqdim edilməsi ictimai müzakirələri maliyyə məsuliyyəti və nəzarət məsələlərindən ideoloji müstəviyə yönəldə bilər. Ancaq bunun konkret siyasi məqsədlə edildiyini demək üçün hadisələrin ardıcıllığından əlavə, birbaşa əlaqəni təsdiqləyən sübutlar da olmalıdır.