İrəvan müstəqilliyini nümayiş etdirməyə çalışır, lakin Nikol Paşinyan eyni vaxtda nə qədər çox xarici siyasət yolları açırsa, sual bir o qədər aktuallaşır: Ermənistan yeni tərəfdaşları bir gün diplomatik bəyanatlar əvəzinə konkret hərəkətlər tələb edərsə, böyük dövlətlər arasında münaqişənin nəticələrinə müstəqil şəkildə tab gətirə bilirmi?
Ermənistanın İranla yaxınlaşmasına təkcə Cənubi Qafqazda dəyişən güc balansı, İrəvanın Avropa İttifaqı və ABŞ ilə münasibətləri, Rusiya ilə davam edən iqtisadi əlaqələri və Azərbaycan və Türkiyənin artan əhəmiyyəti kontekstində baxmaq lazımdır. Tehranla strateji tərəfdaşlıq sənədinin imzalanması Ermənistanın müstəqil kursunun təsdiqi kimi görünə bilər. Lakin strateji tərəfdaşlıq sadəcə diplomatik status və zərif dildən daha çox şeydir. Söhbət hər şeydən əvvəl, tərəfdaşların maraqları uyğunlaşmadıqda özünü göstərən öhdəliklər, risklər və nəticələrdən gedir.
Ermənistan xarici siyasətinin əsas problemi münasibətlərin özünü şaxələndirmək istəyi deyil. Hər hansı bir dövlət, xüsusən də mürəkkəb coğrafi mühitdə yerləşən kiçik bir dövlət beynəlxalq əlaqələri genişləndirməkdə maraqlıdır. Sual budur: İrəvan hər bir yeni istiqamətin dəyərini nə dərəcədə ardıcıl olaraq qiymətləndirir və müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərin bir gün qarşılıqlı eksklüziv həllər tələb edə biləcəyini başa düşür? Maraqları birbaşa toqquşmadığı müddətcə Brüssel, Vaşinqton, Moskva və Tehranla eyni vaxtda əməkdaşlıq etmək mümkündür. Lakin belə bir toqquşma baş verdikdə, diplomatik manevrlər universal həll olmaqdan çıxır.
Bu, çoxvektorluluğun nümayişi ilə həqiqi strateji muxtariyyət arasındakı əsas fərqdir. Müstəqil siyasət imzalanmış müqavilələrin sayı və ya suverenlik bəyannamələrinin tezliyi ilə deyil, dövlətin öz maraqlarını müstəqil şəkildə müəyyən etmək, xarici təzyiqə tab gətirmək və digər ölkələrin münaqişələrinə cəlb olunmaqdan çəkinmək qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Məhz buna görə də Ermənistanın İranla münasibətlərinin mümkün dərinləşməsi həvəsli qiymətləndirmələr deyil, regional vəziyyət kəskin şəkildə pisləşərsə nə baş verəcəyinin ciddi təhlilini tələb edir.
16 oktyabr 2026-cı ildə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan İranla strateji əməkdaşlıq haqqında sənədin praktik olaraq yekunlaşdırıldığını və ilk uyğun fürsətdə imzalanacağını bildirdi. Lakin o, Tehranın hazırda özünün ciddi problemləri ilə məşğul olduğunu və Ermənistanın hadisələrə təsir etmək qabiliyyətinin məhdud olduğunu etiraf etdi. Bu, vacib bir xəbərdarlıqdır: İrəvan Tehranla münasibətlərinin xüsusi təbiətini möhkəmləndirmək istəyir, eyni zamanda, böyük regional münaqişəyə təsir etmək üçün nə qədər az alətə sahib olduğunu başa düşür.
5 oktyabrda Tehranda keçirilən danışıqlarda tərəflər enerji, nəqliyyat infrastrukturu, regional təhlükəsizlik və ikitərəfli əlaqələrin inkişafını müzakirə etdilər. Başqa sözlə, bu, protokol naminə rəsmi sənəd deyil, hər iki ölkə üçün praktik əhəmiyyət kəsb edən münasibətləri təsis etmək cəhdidir. Ermənistan üçün İran xarici ticarət üçün cənub yolu, enerji əməkdaşlığı mənbəyi və daha geniş Yaxın Şərqlə əlaqələri saxlamaq üçün vacib qonşudur. İran üçün Ermənistan, Tehranın sərhədlərinin şimalındakı bölgə ilə iqtisadi və siyasi əlaqələr saxlaya biləcəyi regiondakı azsaylı dövlətlərdən biridir.
Lakin hesablamanın çətin hissəsi buradan başlayır. Tehran və İrəvan suverenlik, nəqliyyat yolları və xarici qüvvələrin müdaxilə etməməsi barədə danışmaqda eyni dərəcədə maraqlı ola bilərlər, lakin bu, onların regional nizamı anlamalarının tamamilə uyğun olduğu anlamına gəlmir. İran ilk növbədə Cənubi Qafqazda tarazlığın dəyişməsinin qarşısını almağa çalışır ki, bu da onun öz təhlükəsizliyinə, sərhədlərinə və ya nəqliyyat maraqlarına təhdid kimi qəbul edilsin. Bu arada Ermənistan eyni zamanda, Qərb investisiyalarını cəlb etməyə, Aİ ilə əlaqələri genişləndirməyə, Rusiya bazarına çıxışı qorumağa, Türkiyə ilə razılığa gəlməyə və Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmağa çalışır.
Bu cür çoxvektorlu yanaşmalar hər bir tərəfdaşın faydalandığı müddətcə mümkündür. Lakin müharibədə hətta iqtisadi layihə belə hərbi-siyasi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Nəqliyyat dəhlizi, enerji marşrutu, sərhəd keçidi və ya infrastruktur obyekti münaqişə tərəflərindən birinin ehtiyac duyduğu resursları çatdırırsa, yalnız kommersiya aktivləri kimi qəbul edilmir. Və sonra dövlət öz razılaşmasının nə qədər gözəl şəkildə tərtib edildiyini deyil, hansı real öhdəlikləri yerinə yetirməyə hazır olduğunu və iştirakının hüdudlarının harada olduğunu sübut etməlidir.
Bu məsələ artıq mücərrəd ssenari hesab edilə bilməz. 2026-cı ilin oktyabr ayından etibarən İran ətrafında müharibə genişmiqyaslı regional qeyri-sabitlik mənbəyinə çevrilib. Beynəlxalq Valyuta Fondu xəbərdarlıq edir ki, uzunmüddətli münaqişə və daha da pozuntular enerji, gəmiçilik və vacib infrastrukturdakı fasilələr Yaxın Şərq və Orta Asiya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhlükə yaradır. Münaqişənin nəticələri qeyri-bərabər paylanıb: döyüşlərdə birbaşa iştirak edən dövlətlər ən ağır təzyiqlə üzləşir, qonşu ölkələr isə enerji, ticarət və logistika ilə bağlı nəticələrlə üzləşirlər.
Ermənistan üçün uzunmüddətli müharibə mütləq dərhal hərbi münaqişə demək deyil, lakin iqtisadi və siyasi qeyri-sabitlik üçün çox real təhlükə yaradır. İran vasitəsilə ticarətin pozulması, artan nəqliyyat xərcləri, təchizat fasilələri, məcburi miqrasiyanın yeni dalğaları və artan təhlükəsizlik xərcləri eyni zamanda, bir neçə həssas bölgəyə təsir göstərə bilər. Böhran sərhəd bölgələrinə yayılarsa, problem daha da ciddiləşəcək: Ermənistanın cənub sərhədi ölkə üçün xüsusilə strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, İrana çıxışı təmin edir və digər regional kommunikasiyaların məhdudiyyətlərini qismən kompensasiya edir.
Bu vəziyyətdə İrəvan çətin bir seçimlə üzləşəcək. Əgər özünü sülh və humanitar dəstək çağırışları ilə məhdudlaşdırarsa, Tehran strateji tərəfdaşından daha çox nəzərə çarpan siyasi həmrəylik gözləyə bilər. Əgər Ermənistan ABŞ və ya Avropa dövlətlərinin İrana məhdudiyyətlərin qarşısını almaqda kömək etməsi və ya Tehrana beynəlxalq təzyiqi azaltmaq üçün bir yol kimi qəbul etdiyi addımları atmağa başlasa, bu, Qərb tərəfdaşları ilə münasibətləri çətinləşdirə bilər. Nəticələrdən qorxan İrəvan özünü İrandan uzaqlaşdırarsa, başqa bir sual ortaya çıxır: strateji tərəfdaşlıq ciddi siyasi sınaqlara tab gətirməsə, nə dərəcədə mənalı olacaq?
Lakin təhlili İranın mütləq Ermənistandan hərbi yardım tələb edəcəyi fərziyyəsi ilə əvəz etməmək vacibdir. Strateji əməkdaşlıq haqqında sənədin imzalanması faktı qarşılıqlı müdafiə müqaviləsinin mövcudluğu demək deyil. Yekun mətni araşdırmadan İrəvanın müharibəyə girmək, hərbi əməliyyatlar üçün ərazi təmin etmək və ya Tehranı silahlı qüvvələrlə dəstəkləmək məcburiyyətində qalacağını iddia etmək mümkün deyil. Buna görə də, Ermənistan cəmiyyəti sənədin hansı konkret öhdəlikləri nəzərdə tutduğunu və hansılarının sadəcə siyasi bəyannamələr olaraq qaldığını başa düşməlidir.
Ermənistan rəhbərliyi üçün ən aktual sual tərəflərin strateji tərəfdaşlıq dedikdə nəyi nəzərdə tutmasıdır. Sülh dövründə bu cür sənədlər ticarətin, enerjinin, nəqliyyatın, investisiyanın və siyasi dialoqun inkişafına kömək edir. Müharibə zamanı hər bir bəndin mənası dəyişə bilər. Əgər İran Ermənistandan humanitar əməliyyatları asanlaşdırmağı, diplomatik təşəbbüsləri dəstəkləməyi və ya mülki şəxslərin təxliyəsini təmin etməyi xahiş edərsə, bu cür addımlar normal beynəlxalq təcrübə çərçivəsində nəzərdən keçirilə bilər. Lakin məsələ hərbi logistika, əməliyyatlar üçün ərazi təminatı və ya Ermənistanı münaqişə tərəfi edə biləcək hərəkətlərlə bağlıdırsa, qərarın qiyməti tamamilə fərqli olacaq.
Belə bir halda, Paşinyan təkcə Tehranla münasibətləri deyil, həm də Vaşinqton, Brüssel, Moskva və qonşu dövlətlərlə münasibətlər üçün nəticələrini nəzərə almalı olacaq. Ermənistanın bir neçə əsas güc mərkəzinin eyni vaxtda təzyiqinə ağrısız şəkildə tab gətirmək üçün resursları yoxdur. Ona görə də, İrəvan üçün ən rasional yanaşma əvvəlcədən əməkdaşlığın sərhədlərini müəyyən etmək, diplomatik həllə üstünlük vermək və strateji sənədin avtomatik olaraq İran rəhbərliyinin gələcək qərarlarına dəstək verdiyi təəssüratını yaratmaqdan çəkinməkdir.
Xarici siyasətdə yetkinlik tərəfdaşa istəyə biləcəkləri hər şeyi vəd etməkdə deyil, bir ölkənin həqiqətən nəyə qadir olduğunu dürüst şəkildə göstərməkdədir. Ermənistan rəhbərliyi vətəndaşlarına praktik məzmununu izah etmədən sənəd imzalayarsa, diplomatik nailiyyəti gələcək məyusluq mənbəyinə çevirmək riski var. Lakin şərtlər şəffaf olarsa və əməkdaşlıq qarşılıqlı faydalı layihələr və dinc qarşılıqlı təsir mexanizmləri ilə məhdudlaşarsa, İranla münasibətlər Ermənistan üçün tələ deyil, əlavə bir mənbəyə çevrilə bilər.
İranla Qərb gücləri arasında birbaşa gərginləşmə ayrıca nəzərdən keçirilməlidir. Münaqişə genişlənərsə və NATO birbaşa hərbi əməliyyatlara cəlb olunarsa, Ermənistan daha çətin bir seçimlə üzləşəcək. Ayrı-ayrı NATO dövlətlərinin İrana qarşı əməliyyatlarda iştirakı ilə Alyansın rəsmi kollektiv qərarı arasında fərq qoymaq vacibdir: bunlar eyni şey deyil. ABŞ və ya Türkiyənin NATO-ya üzvlüyü avtomatik olaraq bütün Alyansın üzv dövlətlərdən birinin apardığı hər hansı bir müharibəyə cəlb olunacağı anlamına gəlmir.
Türkiyənin mövqeyi İrəvan üçün xüsusilə həssas olacaq. Ankara eyni zamanda, NATO üzvü, müstəqil regional güc və Azərbaycanın əsas tərəfdaşıdır. Daha geniş müharibə halında onun mövqeyi öz təhlükəsizlik maraqları və Vaşinqton və Tehranla münasibətləri ilə müəyyən ediləcək.
Eləcə də münaqişənin Türkiyə sərhədlərinə sıçraması riskləri var. Ermənistan üçün Türkiyənin qaçılmaz olaraq İrəvanın maraqlarına uyğun hərəkət edəcəyini və ya əksinə, avtomatik olaraq İrana qarşı hər hansı bir hərbi təzyiqi dəstəkləyəcəyini əvvəlcədən güman etmək olduqca təhlükəli olardı.
Başqa sözlə, Tehranla strateji əməkdaşlıq sənədi Ermənistanı Ankara, Bakı, Brüssel və Vaşinqtonla münasibətlər qurmaq ehtiyacından azad etmir. Bu, sadəcə qərarlar qəbul edərkən nəzərə alınmalı olan başqa bir ölçü əlavə edir. Regional vəziyyət nə qədər mürəkkəbdirsə, diplomatiyanın keyfiyyətinə tələblər bir o qədər yüksəkdir.
Brüsselin Ermənistanın İranla yaxınlaşmasını açıq şəkildə qınaması ehtimalı azdır. Avropa dövlətləri başa düşürlər ki, İrəvan İrana yaxın ərazidə yerləşir və sabit sərhədi qorumaqda maraqlıdır. Bundan əlavə, Aİ-nin özü Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqələrinin sabitliyində və Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin Yaxın Şərq müharibəsinin girovuna çevrilməməsini təmin etməkdə maraqlıdır. Ona görə də, Avropanın reaksiyası, ehtimal ki, imzalanmış sənədin adından daha çox onun məzmunundan və praktik nəticələrindən asılı olacaq.
Eyni zamanda, Brüsselin ehtiyatlı olmaq üçün çox konkret əsasları var. Aİ İrana qarşı məhdudlaşdırıcı tədbirlər tətbiq etməyə davam edir, o cümlədən Rusiyaya hərbi dəstəyi, Tehranla əlaqəli silahlı qrupların fəaliyyəti və Avropa institutlarının regional təhlükəsizliyə təhdid kimi gördüyü hərəkətlər. 30 iyul 2026-cı il tarixli 2026/1891 saylı Aİ Qaydaları sanksiya rejiminin əlavə müddəalarını təsbit etdi. Nəticə etibarilə, Ermənistan-İran əməkdaşlığı məhdudiyyətləri aşmaq sxemlərini, qadağan olunmuş texnologiyaların tədarükünü və ya Avropa sanksiya qaydalarına zidd olan digər hərəkətləri əhatə edərsə, İrəvanın Aİ ilə münasibətləri daha da mürəkkəbləşə bilər. Lakin strateji müqavilənin özü avtomatik olaraq sanksiyaların pozulması demək deyil.
Bu, Ermənistan diplomatiyasının praktikada həll etməli olduğu bir ziddiyyət yaradır. Bir tərəfdən, Paşinyan Qərblə əlaqələri gücləndirməyə çalışır. 2026-cı ilin may ayında Ermənistan və ABŞ strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzaladılar, Aİ ilə münasibətlər isə ayrıca strateji gündəm çərçivəsində inkişaf edir. Digər tərəfdən, İrəvan Tehranla xüsusi münasibətlərini qorumağa və institutlaşdırmağa çalışır. Bu iki yanaşma mütləq bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir, lakin müharibə vəziyyətində hər bir qərarın dəyəri artır.
Avropalılar ehtimal ki, vəziyyəti üç prizmadan qiymətləndirəcəklər: sanksiyalar rejiminə riayət etmək, müharibənin yayılmasının qarşısını almaq və Avropa üçün vacib olan nəqliyyat yollarının qorunması. Eskalasiya halında Brüssel diplomatik təzyiqi artıra, konkret layihələr üzrə aydınlıq tələb edə və ya əlavə şəffaflıq zəmanətlərində israr edə bilər. Lakin, Aİ-nin İranla müqaviləni imzaladığına görə Ermənistanı mütləq cəzalandıracağını iddia etmək üçün heç bir əsas yoxdur.
Avropalı tərəfdaşları üçün Ermənistan rəhbərliyi təkcə Avropa seçimi ilə bağlı açıqlamaları ilə deyil, həm də proqnozlaşdırıla bilənliyi, institusional sabitliyi və beynəlxalq öhdəliklərə riayət etməyi təmin etmək qabiliyyəti ilə dəyərlidir. Əgər İrəvan Tehranla əməkdaşlığın hərbi əməliyyatlara dəstək və ya sanksiyalardan yayınma demək olmadığını nümayiş etdirə bilsə, manevr üçün yer qalacaq. Lakin Ermənistan ərazisi maliyyə sistemi və ya nəqliyyat əlaqələri qanuni şikayətlərə səbəb olan sxemlərdə istifadə olunarsa, Avropanın gələcəyi ilə bağlı diplomatik bəyanatların universal müdafiə təmin etməsi ehtimalı azdır.
Bu fonda Azərbaycanın mövqeyi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bakı Türkiyə, Avropa, ABŞ, Rusiya, Orta Asiya və İranla münasibətlərini öz milli maraqlarına əsaslanaraq qurur. Bu, ziddiyyətlərin və ya risklərin olmaması demək deyil: Azərbaycan həmçinin İran böhranının nəticələri ilə, o cümlədən təhlükəsizlik təhdidləri və nəqliyyat marşrutlarında mümkün pozuntularla birbaşa üzləşir. Karnegi Fondunun və digər beyin mərkəzlərinin analitikləri qeyd ediblər ki, müharibə Bakı və İrəvana ortaq bir məqsəd təqdim edib: İranla işgüzar münasibətləri qorumaqla yanaşı, digər əsas tərəfdaşlarla əlaqələrin pozulmasının qarşısını almaq.
Lakin Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji potensialı, Türkiyə ilə münasibətləri və Orta Asiya dövlətləri ilə genişlənən əlaqələri Bakıya regional siyasət üçün öz alətlərini təqdim edir. Bu, Azərbaycanı müharibə mühitində ehtiyatla hərəkət etmək ehtiyacından azad etmir, lakin eyni zamanda, çox sayda xarici oyunçu ilə danışıqlar aparmağa imkan verir.
Lakin Ermənistan məsələyə fərqli bir perspektivdən yanaşmalıdır. Onun iqtisadi və nəqliyyat imkanları məhduddur və regional kommunikasiyalara çıxış qonşuları ilə mürəkkəb münasibətlərdən asılıdır. Buna görə də, İranı əhatə edən hər hansı bir ciddi böhran İrəvana yalnız xaricdən deyil, həm də daxili iqtisadi mexanizmlər vasitəsilə təsir göstərə bilər. Martens Mərkəzi 12 iyun 2026-cı il tarixli bir araşdırmasında belə nəticəyə gəlib. O, xüsusilə Ermənistanın nəqliyyat əlçatanlığı və iqtisadi sabitlik baxımından İrandan asılılığı səbəbindən zəifliyini vurğulayıb. Tədqiqatçılar həmçinin Azərbaycanın enerji təchizatçısı və tranzit ölkəsi kimi artan əhəmiyyətini vurğuladılar.
Buna görə də, Ermənistanın xarici siyasətini strateji müstəqilliyin tam nailiyyəti kimi təqdim etmək cəhdləri vaxtından əvvəl görünür. Tərəfdaşların şaxələndirilməsi özlüyündə faydalıdır, lakin bir dövlətin əsas qonşularından ən azı biri ilə münasibətlərdəki böhranı aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər resursu yoxdursa, bu, müstəqilliyə bərabər deyil.
Eyni zamanda, Azərbaycan və Türkiyə Ermənistan-İran dialoqunun əhəmiyyətini az qiymətləndirməməlidirlər. Ermənistanın cənub sərhədlərində sabitlik bütün regionun maraqlarına uyğundur, çünki müharibənin eskalasiyası sülh prosesini çətinləşdirə, ticarəti poza və infrastruktur layihələrini təhlükəyə ata bilər. Bakının maraqları Ermənistanı heç bir qonşu dövlətə qarşı tramplinə çevirməkdə deyil, nəqliyyat əlaqələrinin və iqtisadi əməkdaşlığın hərbi təzyiq alətinə çevrilmədiyi sabit regional sistemin formalaşdırılmasındadır.
İran ətrafındakı vəziyyəti təhlil edərkən nəzərə alınmalı olan başqa bir hal da var. İran çoxlu sayda Azərbaycan əhalisi olan çoxmillətli bir dövlətdir. Onun ölçüsü ilə bağlı dəqiq hesablamalar əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir, çünki siyahıyaalma etnik mənsubiyyət üzrə hamı tərəfindən qəbul edilmiş və etibarlı statistika vermir. İctimai hesablamalar on milyonlarla, o cümlədən 30 milyondan çox rəqəmlərlə dəyişir, lakin 35 milyonu rəsmi rəqəm kimi təqdim etmək qeyri-dəqiq olardı.
İranlılar sadəcə statistik kateqoriya deyil, ölkənin tarixi, mədəni və sosial həyatının vacib bir hissəsidir. Onların mövcudluğu İranda genişmiqyaslı qeyri-sabitlik ssenarilərini Azərbaycan üçün xüsusilə həssas edir. Lakin bütün İranlıların tək bir siyasi layihəni dəstəklədiyini və ya etnik yaxınlığın yalnız onların dövlətə, müharibəyə və ya Bakının xarici siyasətinə münasibətini əvvəlcədən müəyyən etdiyini avtomatik olaraq düşünmək səhv olardı.
Azərbaycan üçün böhranın genişmiqyaslı zorakılığa, sərhəd ərazilərinin dağıdılmasına, humanitar fəlakətə və ya yeni təhlükəsizlik təhdidlərinin yaranmasına səbəb olmaması vacibdir. Bakı həm öz maraqlarını, həm də mövcud regional mexanizmlərin mümkün dağılmasının nəticələrini nəzərə almalıdır. Məhz buna görə də İranın gələcəyi ilə bağlı müzakirələr dövlətin qaçılmaz dağılması və ya sərhədlərinin avtomatik olaraq dəyişdirilməsi ilə bağlı sadələşdirilmiş proqnozlara çevrilməməlidir.
Lakin bu amil İrəvan üçün də vacibdir. İran ərazi bütövlüyünü qorumaqda və Cənubi Qafqazın xarici güclərin Tehranın maraqlarını nəzərə almadan regional tarazlığı dəyişdirə biləcəyi bir məkana çevrilməsinin qarşısını almaqda maraqlıdır. Ermənistan da öz növbəsində cənub qonşusunun sabit qalmasında və normal iqtisadi münasibətlərin mümkünlüyünü qorumasında maraqlıdır. Nəticə etibarilə, İrəvan və Tehranın xaosun qarşısını almaqda maraqları üst-üstə düşür, lakin bu, mütləq regional təhlükəsizlik arxitekturasına baxışlarının tam uyğunlaşması demək deyil.
Əgər "İranın taleyini bölüşmək" qaçılmaz hərbi məğlubiyyət, dövlətçiliyin süqutu və ya birbaşa münaqişəyə cəlb olunmaq deməkdirsə, belə bir nəticə həddindən artıq olardı. Tərəflər strateji əməkdaşlıq müqaviləsi imzaladıqları üçün Ermənistan avtomatik olaraq İran tərəfində müharibəyə girməyə məcbur deyil. Sənədin imzalanmasının özünün qaçılmaz olaraq Qərbin sanksiyalarına və ya İrəvana hərbi təzyiq göstərəcəyinə inanmaq üçün heç bir səbəb yoxdur.
Lakin bu formulu başqasının müharibəsinin ağır nəticələri ilə üzləşmək riski kimi şərh etsək, təhlükə olduqca realdır. İrandan keçən nəqliyyat marşrutlarından asılılıq, məhdud iqtisadi alternativlər, regional infrastrukturun zəifliyi və eyni zamanda, fərqli güc mərkəzləri ilə münasibətləri qorumaq zərurəti Ermənistanı daha da pisləşməyə qarşı həssas edir.
Paşinyan və Mirzoyan üçün əsas sınaq məhz burada ortaya çıxır. Onlar sadəcə başqa bir sənəd imzalayıb bunu tarixi bir nailiyyət elan etməməli, həm də ictimaiyyətə bunun hansı real faydalar gətirəcəyini, hansı öhdəlikləri daşıdığını və tərəfdaşlarının maraqları birbaşa toqquşduğu təqdirdə Ermənistanın necə hərəkət edəcəyini izah etməlidirlər. Diplomatiya bir dövlətin eyni vaxtda hər kəsə dostluq vəd etməsi deyil, istənilən seçimin məğlubiyyətə çevrildiyi bir vəziyyətin qarşısını ala bilməsi sənətə çevrilir.
Azərbaycan atalar sözündə deyildiyi kimi, "Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtarır". Bu kontekstdə bu obraz İran xalqına və ya Ermənistan-İran münasibətlərinin faktına deyil, xarici siyasət qərarlarının dəyərini az qiymətləndirən və öz strateji məhdudiyyətlərini möhtəşəm bəyanatlarla kompensasiya etməyə çalışan siyasətçilərə ünvanlanmalıdır.