Qlobal diplomatiyada Azərbaycan nümunəsi

“İsrail Prezidenti İsaak Hersoqun Bakıda Bəhreynin xarici işlər naziri Əbdüllətif bin Rəşid əl-Zəyani ilə görüşü Azərbaycanın regional diplomatiyada getdikcə daha vacib rol oynadığını göstərir”.

“Cebheinfo.az”-ın məluamtına görə, “The Jerusalim Post” qəzeti belə yazıb.

Nəşr qeyd edir ki, Yaxın Şərqdə münasibətlərin gərgin olduğu bir vaxtda, Azərbaycan paytaxtı bir-biri ilə danışmaq həmişə asan olmayan ölkələr üçün görüş nöqtəsinə çevrilib. “Görüş Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin zirvə toplantısı çərçivəsində baş tutub. Hersoqun ofisindən verilən məlumata görə, görüşdə “İbrahim Sazişləri”nin gücləndirilməsi və regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.

Hersoq, həmçinin ikitərəfli münasibətlər və regional təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etmək üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşüb. Orta gücə çevrilmiş Azərbaycan üçün bu görüşlər illər ərzində inkişaf etmiş diplomatik rolu əks etdirir. Ölkə Türkiyə, Bəhreyn, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər müsəlman əksəriyyətli ölkələrlə güclü əlaqələrini qoruyub saxlayarkən İsrail ilə sıx münasibətlər saxlayır. Maraqları bəzən ziddiyyət təşkil edən hökumətlərlə işləmək qabiliyyəti onu həssas müzakirələr üçün faydalı bir məkana çevirib”.

“Turan” Araşdırma Mərkəzinin direktoru və Yorktaun İnstitutunun baş elmi işçisi Cozef Epşteyn bu yanaşmanı “ictimai səhnə olmadan barışıq” kimi təsvir edir. Epşteyn bildirib ki, Azərbaycan İsraillə münasibətləri 1992-ci ildə qurub və iki Qarabağ müharibəsi, Qəzza müharibəsi, Tehran və Ankaranın illərlə davam edən təzyiqləri zamanı onları qoruyub saxlayıb. Tərəfdaşlıq təhlükəsizlik, ticarət, texnologiya və enerji sahələrini əhatə edir, Bakı bunu ərəb və müsəlman dünyası ilə heç bir əlaqəni kəsmədən qurub”.

Epşteynin sözlərinə görə, Azərbaycanın İsrail və müsəlman ölkələri ilə münasibətləri ona 2020-ci ildə “İbrahim Sazişləri” imzalanmazdan xeyli əvvəl diplomatik rol vermişdi. “İsrail və ərəb rəsmiləri illər əvvəl orada görüşə bilirdilər. Çünki heç kim Azərbaycanı İsrailin düşməni və ya müştərisi kimi görmürdü. Hər tərəf ev sahibinə etibar edirdi”, - deyə o bildirib. Ekspert bildirib ki, bu münasibətlər İsrail və Türkiyə arasındakı gərginliyin idarə olunmasına kömək edib.

2025-ci ilin aprel ayında İsrail və Türkiyə təhlükəsizlik nümayəndə heyətləri hər iki ölkənin strateji maraqlarının olduğu Suriyada hərbi insidentlərin qarşısını almaq üçün mexanizm yaratmaq məqsədilə danışıqlar aparmaq üçün Azərbaycanda görüşüblər. Baş nazirin ofisi müzakirələrə ev sahibliyi etdiyinə görə Azərbaycana və Prezident İlham Əliyevə açıq şəkildə təşəkkür edib.

Danışıqlar İsrail və Türkiyə arasındakı daha geniş fikir ayrılıqlarını həll etməsə də, siyasi münasibətlər gərginləşdikdə belə birbaşa əlaqənin saxlanmasının dəyərini nümayiş etdirdi. Epşteyn qeyd edir ki, eyni məntiq Türkiyə və İsrail üçün indi də keçərlidir: “Bakı Türkiyənin ən yaxın müttəfiqi və İsrailin ən yaxın tərəfdaşlarından biridir və bu etimaddan istifadə edərək ikisinin qarşıdurmaya girməsinin qarşısını alır”.

Qarabağdakı qələbədən sonra Azərbaycan bu strategiyada daha bir addım ataraq hərbi uğurdan Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasına doğru irəlilədi. Sülh müqaviləsi, sərhədlərin delimitasiyası və nəqliyyat əlaqələrinin açılması ilə bağlı danışıqlar Bakının uğurlarını təkcə hərbi güc vasitəsilə deyil, yeni regional çərçivə vasitəsilə möhkəmləndirmək məqsədini əks etdirir. Bu proses Ermənistanla Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşması üçün imkanlar yaradıb. Bakı ilə İrəvan arasında gərginlik azalmasaydı, Ermənistanla Türkiyə arasında irəliləyiş xeyli çətin olardı.

“Begin-Sadat” Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin Postsovet Münaqişələri Tədqiqat Proqramının rəhbəri professor Zeyev Xanin Azərbaycanın orta güc kimi meydana çıxmasını İbrahim Sazişlərinin formal çərçivəsindən fərqli bir model kimi görür:

“İsrail-Fələstin münaqişəsinin kəskinləşməsinə, İran və Türkiyənin təzyiqlərinə baxmayaraq, Bakı İsrail ilə münasibətlərini inkişaf etdirməyə davam edir”.

Xanin iddia edir ki, İsrail üçün bu, Azərbaycanı sadəcə tərəfdaş deyil, həm də yəhudi dövləti ilə müsəlman dünyası arasında davamlı körpünün nadir nümunəsidir.

Hersoqun səfəri Azərbaycanın ABŞ və Qərb üçün artan əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Vaşinqtonun ölkənin regional sabitlikdə rolunu tanıması, iki hökumətin 2026-cı ilin fevral ayında imzaladığı Cənubi Qafqazda sülhə və təhlükəsizliyə ortaq maraqlarını ifadə edən strateji tərəfdaşlıq xartiyasında öz əksini tapıb. Bu, Bakı üçün diplomatik vasitəçi kimi mövqeyini möhkəmləndirməkdə fürsət yaradır. İsrail, Türkiyə, Ermənistan və ərəb dövlətləri üçün isə regional gərginlik dövrlərində belə dialoq üçün məkanın mövcudluğunu nəzərə alır.

Ölkənin xarici siyasətində iştirak edən Azərbaycan rəsmiləri Bakının diplomatik yanaşmasını ideoloji deyil, praqmatik kimi təqdim edirlər. Bu baxımdan, Azərbaycan hökumətlərdən dialoq üçün şərt kimi onun siyasi modelini təsdiqləmələrini və ya ictimai güzəştlər etmələrini tələb etmir. Həmçinin, diplomatik əlaqələri ictimai təbliğat kampaniyalarına çevirməyə də çalışmır. Bu yanaşma, İsrail, Türkiyə, Körfəz Ərəb Dövlətləri və Ermənistanın bəzən ziddiyyətli maraqlarına baxmayaraq, bu cür əlaqələri daxili siyasi mübahisələrə çevirmədən Azərbaycanla niyə əlaqə qura bildiklərini izah etməyə kömək edir.

Bu rol Yaxın Şərqin Qəzza və İran üzərində davam edən gərginlik və regional hökumətlər arasında daha geniş etimad böhranı ilə üzləşdiyi bir vaxtda xüsusilə vacibdir. “İbrahim Sazişləri” normallaşmanın mümkün olduğunu, lakin onların davamlılığının yalnız rəsmi razılaşmalardan asılı olmadığını göstərdi. Bu, həmçinin siyasi ritorika sərtləşdikdə münasibətləri qorumağa hazır olan ölkələr tələb edir. Azərbaycan belə ölkələrdən birinə çevrilib və İsrail ilə tərəfdaşlığını, eyni zamanda ərəb və müsəlman dünyası ilə əlaqələrini qoruyub saxlayıb.

Buna görə də Hersoqun Bəhreyn xarici işlər naziri ilə Bakıda görüşü diplomatik protokoldan kənara çıxdı. İsrail və Bəhreyn 2020-ci ildə İbrahim Sazişləri çərçivəsində diplomatik münasibətlər qurmuşdular. Lakin 2023-cü ilin oktyabrında Qəzza müharibəsinin başlamasından sonra münasibətləri gərginləşdi. Görüş göstərdi ki, münasibətlərin soyumasına baxmayaraq, İsrail və Bəhreyn hələ də birbaşa dialoq apara bilərlər və Bakı onların danışıqları üçün məkan təmin edir.

İsrail üçün bu görüş “İbrahim Sazişləri”ni qorumaq və gücləndirmək üçün bir fürsət yaratdı, Vaşinqton üçün regional diplomatik kanalların saxlanılmasını vacib etdi. Azərbaycan üçün isə orta güc və müstəqil təsir mərkəzi kimi artan statusunu möhkəmləndirib. “Professor Xaninin dediyi kimi, Bakı fikir ayrılıqlarına baxmayaraq əlaqə saxlamaq üçün səbəbləri olan hökumətlər arasında dialoq üçün bir məkan təklif edə bilər. Regional gərginlik davam etdikcə, Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, diplomatik təsir həmişə böyük bir sülh razılaşmasının əldə edilməsindən asılı deyil. Bəzən münasibətləri qorumaq və çətin söhbətlərin davam edə biləcəyi bir yer təmin etmək özü bir nailiyyətdir”,- deyə “The Jerusalim Post” qeyd edir.

Müşfiq Abdulla
“Cebheinfo.az”