Paşinyanın “sülh baxışları”

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan sülh sazişi imzalandıqdan sonra Ermənistanla Azərbaycan arasında sülhün necə olmalı olduğuna dair baxışlarını açıqlayıb. O, anklav və eksklavların aradan qaldırılması üçün ərazilərin mübadiləsini, bütün kommunikasiyaların açılmasını və qarşılıqlı iddialardan tamamilə imtina edilməsini təklif edib.

Paşinyan vurğulayıb ki, Ermənistanın ərazisi 29 743 kvadrat kilometr təşkil etməlidir. Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası prosesi isə Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında həyata keçirilməlidir.

Anklav və eksklav məsələsinə toxunan Ermənistanın Baş naziri problemin ərazilərin mübadiləsi yolu ilə həllini təklif edib.

“Anklav/eksklav məsələsi aşağıdakı düstur əsasında həll edilməlidir: sərhədin hər iki tərəfində anklav və eksklavlar olmamalıdır. Yəni Ermənistan və Azərbaycan ərazilərin dəqiq ölçülərinə uyğun mübadilə həyata keçirməlidirlər”, – Paşinyan qeyd edib.

Paşinyan bütün yolların və kommunikasiya xətlərinin açıq olmalı olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, hər iki ölkənin ərazisindən keçməklə nəqliyyat əlaqələri imkanı təmin etməlidir.

“Bütün kommunikasiyalar işləməli və açıq olmalıdır. O cümlədən Azərbaycanın ərazisindən keçməklə Ermənistandan yenə Ermənistana, Ermənistanın ərazisindən keçməklə isə Azərbaycandan yenə Azərbaycana hərəkət mümkün olmalı, əlaqələr bu məntiq əsasında təmin edilməlidir”, – Paşinyan bildirib.

Ermənistanın Baş naziri davamlı sülhün digər mühüm şərti kimi tərəflərin qarşılıqlı tələblərdən tamamilə imtina etməsini göstərib.

“Ermənistan və Azərbaycan bir-birinə qarşı heç bir tələb irəli sürməməli, bütün məsələlərdə və bütün sahələrdə bir-birinə rahatlıq verməlidirlər – heç bir tələb olmamalıdır. Bura Qarabağ, Girdiman, Şirvan, Naxçıvan və ya Qərbi Azərbaycan məsələləri ilə bağlı yanaşma da daxildir”, – o qeyd edib.

Paşinyan həmçinin Türkmənistanda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə təmaslarından sonra bu şərtlər əsasında sülhə nail olmağın mümkünlüyü barədə ilkin qənaətə gəldiyini bildirib.

“Yaxın gələcəkdə bu imkanı reallaşdırmaq və həyata keçirmək üçün çalışacağıq”, – Ermənistanın Baş naziri yekunlaşdırıb.

Bəs, ərazilərin (anklav və eksklavların) mübadiləsi zamanı tərəflər hansı məişət, kartoqrafik və humanitar çətinliklərlə üzləşə bilərlər? Tərəflər açıq nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsiz və fasiləsiz fəaliyyət göstərəcəyini necə yoxlaya və təminat altına ala bilərlər?

Hər iki tərəfin Qarabağ, Naxçıvan, Girdiman, Şirvan və Qərbi Azərbaycan məsələlərinin müzakirəsindən tamamilə imtina etməsi uzunmüddətli sülhün möhkəmlənməsinə kömək edəcəkmi?

Razılaşmaların icrasını yoxlamaq və mübahisələri həll etmək üçün daimi müstəqil qurumlar yaradılmadan qarşılıqlı iddialardan tamamilə imtina etmək realdırmı?

Məsələ ilə bağlı Pressklub.az-a danışan siyasi coğrafiya və geoiqtisadiyyat üzrə mütəxəssis, beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert, “Cənubi Qafqaz” politoloqlar klubunun rəhbəri İlqar Vəlizadə səsləndirilən bəyanatın maraqlı və orijinal olduğunu, lakin konyunkturdan asılı olaraq praktikada bu cür mövqeyə tez-tez yenidən baxıldığını bildirib.

“Eksklavlarla bağlı mövqeyə gəlincə, beynəlxalq təcrübədə bu cür problemlərin, o cümlədən ərazilərin mübadiləsi yolu ilə həllinə dair kifayət qədər nümunələr var. Lakin bütün bunlar xüsusi komissiyalar tərəfindən həll edilməlidir. Hadisələri qabaqlamaq lazım deyil. Ən azı əvvəlcə bütün eksklavlar qarşılıqlı şəkildə təhvil verilməlidir. İlk növbədə, bu, Ermənistana aiddir. Yalnız bundan sonra hansı addımların atılacağını, hansı ərazilərin və hansı müddətdə mübadilə edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək olar.

Söhbət eksklavların özlərinin mübadiləsindən getməməlidir. Eksklavları əsas ərazi ilə birləşdirmək və fasiləsiz nəqliyyat əlaqəsini təmin etmək üçün onların ətrafında yerləşən ərazilər mübadilə edilə bilər. Azərbaycanın bütün eksklavları strateji əhəmiyyətli ərazilərdə yerləşir və mühüm obyektlərdir. Onları Ermənistana heç kim verməyəcək”, – analitik hesab edir.

Onun sözlərinə görə, sərt ritorikadan və düşmənçilik dilindən imtina qarşılıqlı olmalı, eyni zamanda, Ermənistan tərəfindən konkret addımlarla müşayiət edilməlidir. Ermənistan münaqişədən sonrakı gündəmlə bağlı ona qarşı ciddi sualların olduğunu anlamalıdır.

“Xüsusilə, söhbət Azərbaycan dövlətinə qarşı cinayətlər törətmiş və hazırda Azərbaycan həbsxanalarında saxlanılan separatçıların rəhbərlərindən və başçılarından gedir. Onları “əsirlikdə saxlanılan hərbi əsirlər” kimi təqdim etmək və təhvil verilmələrinə nail olmağa çalışmaq yolverilməzdir. Ermənistan tərəfi bu məsələlərdə konstruktiv mövqe nümayiş etdirsə, ona qarşı cavab xarakterli iddialar irəli sürülməyəcək.

Ermənistan tərəfi sülh müqaviləsi üzrə razılaşmaların həyata keçirilməsini hər vəchlə ləngidir. Hazırda konkret addımlar yoxdur. Qiymətləndirmə qruplarının səfərləri və gələn il tikinti işlərinə başlanacağı barədə açıqlamalar, işlərə faktiki olaraq başlanmayana qədər, praktikadan uzaq, sadəcə ritorikadan ibarətdir.

Sülh müqaviləsinin imzalanması, kommunikasiyaların açılması və digər məsələlərlə bağlı praktiki addımları çox gözləməyəcəyimizə ümid etmək qalır”, – Vəlizadə yekunlaşdırıb.