"...“Vətəndaş Cəmiyyəti” (VC) bir institut kimi çox vacibdir, istənilən ölkənin inkişafı, dövlət-hökumət orqanlarına vətəndaş nəzarətinin təşkili, vətəndaşların seçkidən əlavə olaraq hökumətin qərarlarına təsir etmək üçün lazımlı mexanizmdir..." "DİA-AZ" xəbər verir ki, bunu özünün sosial şəbəkə hesabında ReAL Partiyasının sədri Natiq Cəfərli qeyd edib.

O daha sonra fikrini belə davam etdirir: "Amma bir şərtlə ki, vətəndaş cəmiyyəti institutları orqanik olmalı, təbii formalaşmalı, maraq qruplarının birbaşa maddi və ictimai dəstəyi ilə ayaqda durmalıdır. Vətəndaş cəmiyyəti qazanc yeri deyil, könül işidir, daha çox “volunteer”lik, yəni könüllülük prinsipi üzərinə inşa edilməlidir. Yəni, maraq qrupları öz əsas işindən kənar olaraq zaman ayıraraq könüllü şəkildə inandığı dəyərlər, və ya, vacib sandığı məsələlətin həlli üçün çalışmalıdır, bunun üçün öz cibindən vəsait xərcləməyə hazır olmalıdır. Ancaq bu prinsiplər üzərinə inşa edilən vətəndaş cəmiyyəti orqanik olur, dövlətin və cəmiyyətin xeyrinə fəaliyyət göstərir, və ya, göstərə bilər.

Son 30-35 ildə dünyada “vətəndaş cəmiyyəti” anlayışı dəyişmişdi, müxtəlif təşkilatlar, fondlar yarandı və onlar iri dövlətlərin əlində “soft power”, yəni “yumşaq güc” alətinə çevrildi. VC dünyada şəbəkələşdi, iş yerinə, böyük dövlətlərin başqalarının daxili işlərinə müdaxilə alətinə çevrildi, korrupsiyalaşdı, VC üzvləri isə bu mexanizmdən istifadə edərək səyahət etmək üçün, pul qazanmaq üçün mənbəə əldə etdilər.

ABŞ-ın bu sahədə yeni siyasəti (Trampın yox ha, məhz ABŞ-ın) başlayıb, USAID kimi qurumun ləğvi bütün dünyada bu sahəyə münasibəti dəyişdi. Mən bu yazıda USAID və digər bu kimi təşkilatların 1961-ci ildə niyə yarandığını, nəyə xidmət etdiyini uzun-uzadı izah etmək istəmədim, bu haqda internetdə geniş məlumatlar var – mən bu yazıda ABŞ və Avropanın niyə yeni dünyada bu alətlərə ehtiyac duymadığını aydınlaşdırmağa çalışacam.

Bunu ona görə etməyə çalışacam ki, dünyada, bizdə, “Tramp getsin, hər şey köhnə zamana qayıdacaq”, havası var, bu mifi dağıtmaq lazımdır ki, VC kimi vacib institut təbii axarına, orqanik vəziyyətinə geri dönsün və doğrudan da, seçkidən sonra ən vacib nəzarət institutuna çevrilsin.

ABŞ və Avropa uzun illərdir ki, bu mexanizmdən istifadə edərək müxtəlif təsir mexanizmləri yaradırdı, şəbəkələr quraraq öz maraqlarını yumşaq şəkildə yayır, VC institutlarını dövlət orqanlarının bir qoluna çevirirdi. Müxtəlif seminarlar, konfranslar, “workshop”lar təşkil etməklə, böyük vəsait xərcləməklə, qrant layihələri vasitəsi ilə VC-i nəzarətə götürüb maddi asılı vəziyyətə salmaqla öz siyasətini diktə edirdi.

İndi buna artıq ehtiyac qalmayıb, bu funksiyanı çox ucuz və daha effektli həyata keçirən mexanizmlər yaranıb – bu yeni alətin adı “süni intellektdir”, sosial şəbəkələrdir. “Süni intellekt” 1000 QHT-nin milyonlarla dollara qeyri-effektiv etdiyini, demək olar ki, pulsuz edir, fikrimizin, dünya görüşümüzün formalaşmasına birbaşa təsir edir, yönləndirir və bu hələ başlanğıcdır. Yəni, dünya dəyişir-dəyişəcək, artıq milyardlarla dollar xərcləyib şəbəkələr qurmağa, o şəbəkələr vasitəsi ilə hökumətlərə təsir etməyə ehtiyac qalmır. Hökumətlərə təsir etmək üçün başqa mexanizmlər yaranıb (sanksiyalar, qadağalar, tariflər və s.), cəmiyyətə isə internet daha effektiv təsir edir-edəcək.

Hə, bu o demək deyil ki, VC institut olaraq “ölür-öləcək”, yox, əksinə, indi yeni fürsət yaranır ki, bu vacib sahə orqanik olsun, təbii axarına dönüb könül işinə çevrilsin. Müxtəlif maraq qrupları qrantsız, korrupsiyasız, turist səfərlərinə aldanmadan bu sahədə fəaliyyət göstərməyə başalayacaqlar – buna yardım etmək lazımdır. VC tək siyasi işlərlə, isan hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olmamalıdır, əksinə, normal sistemlərdə bu, hardasa, 10-cu yerdə olan məsələyə çevrilməlidir, çünki, normal seçki, məhkəmə, media sistemi olan ölkələrdə bu məsələlərin həlli mexanizmi başqadır.

Sivil toplum təbii maraqlarla formalaşanda dayanıqlı olacaq, məsələn, kitabsevərlər, çörək bişirənlər, taksi sürənlər, təbiəti sevənlər, velosiped sürməyi xoşlayanlar, “hiking”lə məşğul olanlar, və s. – bu qrupların öz təşkilatı olmalı, marağa uyğun olaraq da bu VC təçkilatlarında vətəndaşlar öz zamanını və pulunu xərcləyərək real işlər görməyi öyrənməlidirlər.

Siyasi və media ilə bağlı məsələlərdə isə azad media istəyənlər bəyəndikləri kontentə pul verməyi öyrənməli, bəyəndikləri siyasi təşkilatlar üçün könüllü olmağı bacarmalıdırlar.

Yol budur, başqa yol da olmayacaq..."