Rusiya uzun müddətdir ki, Ukraynanın işğal olunmuş Zaporojye AES-dən güclü şantaj vasitəsi kimi istifadə edir. Stansiya ələ keçirildiyi vaxtdan onlar qiymətli avadanlıqları oğurlayıb, ərazini və ayrı-ayrı obyektləri minalayıblar. Yəni ki, məqsədyönlü şəkildə AES-ə hər cür ziyan vurublar.

Stansiyanın obyektlərinə pilotsuz təyyarələrlə hücum halları az deyil - sonuncu belə hal mayın 22-də baş verib. Üstəlik, Rusiyanın ölümcül PUA və raketlərinin uçuş marşrutları stansiyanın üzərindəndir.

Ukrayna İşğalın Öyrənilməsi Mərkəzinin rəhbəri Pyotr Andryuşşenkonun verdiyi məlumata görə, Rusiya Federasiyası Zaporojye AES-ni öz enerji sisteminə qoşmaq üçün fəal şəkildə elektrik ötürücü xətti çəkir. Üstəlik, bu işlərin son mərhələdə olduğu iddia edilir.

Hələ əvvəllər Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başa çatması ilə bağlı danışıqlar fonunda ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ukraynaya Ukraynanın nüvə stansiyalarının, o cümlədən Zaporojye AES-in idarə edilməsində iştirak etməyi təklif etmişdi. Təbii ki, əgər bu, sülhün təmin olunmasına kömək edərsə. Buna Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski cavab verib ki, Ukrayna olmasa, Zaporojye AES işləməyəcək.

Ukrayna Razumkov Mərkəzinin enerji proqramları üzrə direktoru Volodimir Omelçenko UNIAN-a müsahibəsində Zaporojye AES-i Rusiyanın enerji şəbəkəsinə qoşmağın texniki cəhətdən mümkün olub-olmadığını, Rusiyanın nə etmək istədiyini, stansiyanın Rusiyaya keçməsinin Ukrayna üçün nə demək olduğunu və AES-in Ukrainiyaya qaytarılması üçün hansı imkanların qaldığını açıqlayıb. AYNA.AZ müsahibəni istinadla təqdim edir:

- Pyotr Andryuşşenko bildirib ki, işğalçılar artıq AES-i Rusiyanın enerji sisteminə qoşmaq istəyirlər və yaxın gələcəkdə bunu edəcəklər. Bu, texniki baxımdan nə deməkdir və indiki şəraitdə bu nə dərəcədə realdır?

- AES-i birləşdirmək üçün işğal olunmuş ərazidən elektrik xətti çəkirlər ki, o həm işğal olunmuş Ukrayna ərazisini, həm də görünür, Krımı və Rusiya ərazisini enerji ilə təmin edə bilsin. Rusiya Amerika administrasiyasını bu layihəyə cəlb edib, çünki onun dəstəyi olmadan stansiyanı öz enerji sisteminə qoşa bilməyəcəklərini başa düşürlər. Stansiya beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq, qanuni şəkildə Ukraynanın nəzarəti altındadır. Buna görə də Rusiya Donald Tramp administrasiyasına ABŞ-ın Ukraynanı elektrik enerjisinin bir hissəsini Ukraynaya, bir hissəsini isə Rusiyaya çatdırmaq adı altında stansiyanı Rusiyanın enerji sisteminə qoşmağa razılaşdırmağa məcbur etməsini təklif etdi və Amerika da bunda iştirak edir. Beləliklə, ruslar Trampdan istifadə edib stansiyanın fəaliyyətini “qanuniləşdirə” bilərlər.

Bundan sonra Rusiya Federasiyası Ukraynanın elektrik xətlərini atəşə tutacaq, AES-i Ukraynadan ayıracaq və tamamilə Rusiyanın enerji sisteminə keçirəcək. Onlar Krıma və işğal olunmuş ərazilərə elektrik verməyi planlayırlar. Stansiya yalnız işğal olunmuş ərazilərdən enerji alacağından nə MAQATE, nə də ABŞ heç nə edə bilməyəcək - onlar təhlükəsizlik baxımından AES-in Rusiya üçün işləyəcəyi ilə razılaşmağa məcbur olacaqlar.

Yəni ki, onların planı budur. Əgər bunu həyata keçirə bilsələr, Ukrayna elektrik xətlərini atəşə tuta bilməyəcək. Çünki o zaman stansiya üçün alternativ enerji təchizatı olmayacaq və Rusiya Ukraynanı nüvə terrorizmində ittiham edəcək.

- Hələ 2023-cü ildə “Ukrhidroenerqo”nun baş direktoru İqor Syrota bəyan etmişdi ki, Kaxovka su anbarını bərpa etmədən Zaporojye AES-i yenidən işə salmaq son dərəcə çətin olacaq. Çünki soyuducu suyun miqdarı stansiya üçün son dərəcə azdır. Bəs ruslar bunun öhdəsindən necə gələ bilər?

- Artezian suyundan və göldəki sudan qismən istifadə edə bilərlər. Bu qədər su 2-3 bölmənin işləməsi üçün kifayət edəcək. Razıyam ki, bütün altı aqreqatın işə salınması çətin olacaq, çünki soyutma üçün çoxlu su lazımdır və Kaxovka SES olmadan bunu etmək çətindir. Amma düşünürəm ki, yerli su ehtiyatlarından istifadə edərək 2-3 aqreqatı işə sala biləcəklər.

- Rusiya texniki cəhətdən belə bir enerjini öz sisteminə qatmağa qadirdirmi?

- Texniki səviyyədə onlar Zaporojye AES-i inteqrasiya etməyə hazırdırlar, lakin bunu qanuniləşdirmək istəyirlər. MAQATE-nin və tənzimləyicimizin icazəsi olmadan hər şey qeyri-qanuni olacaq.

- Əgər Rusiya Federasiyası zavodu leqallaşdırmadan inteqrasiya etmək qərarına gəlsə, bunun nəticələri nə ola bilər?

- Texniki cəhətdən onlar AES-i canlandıra bilərlər. Lakin çox yaxşı başa düşürlər ki, Krıma və ya Mariupola gedən elektrik xətlərində “təsadüfən” nəsə ola bilər. Ona görə də bu işə başlaya bilməzlər.

- Zelenski deyib ki, AES Ukraynasız işləyə bilməyəcək. Bundan əlavə, məlumdur ki, Rusiya atom elektrik stansiyaları başqa növ reaktorlardan istifadə edir. Bunu nəzərə alsaq, zavodun ruslar tərəfindən işə salınmasının hansı riskləri var?

- Rus mütəxəssisləri Zaporojye AES-də xidmət göstərə bilməzlər. Çünki bu stansiya Rusiya atom elektrik stansiyalarından fərqlidir. Zaporojye AES-də hər bir bölmə yalnız ukraynalı mütəxəssislərin bildiyi müəyyən fərdi xüsusiyyətlərə malikdir. Onlar kadr toplamalı olacaqlar. AES-in ələ keçirilməsinə qədər orada 11 min nəfər işləyirdi. İndi 3 mindən az işçi qalıb. Soyuq bağlanma vəziyyətində olduqda, bu qədər işçi kifayət edə bilər, amma işə başlayanda işçi heyəti artırılmalıdır. Çünki ixtisaslı mütəxəssisləri cəlb etmədən AES-in işə salınması fövqəladə risklərə gətirib çıxarır. Ola bilsin ki, onlar bu AES-i o formada işə salmaq istəyirlər ki, sadəcə işğal olunmuş əraziləri elektrik enerjisi ilə təmin etsinlər. Həmçinin Ukraynanı və dünyanı şantaj edə bilsinlər.

- Əgər ruslar AES-i “qanuniləşdirərlərsə”, onu geri qaytarmağın qanuni yolu varmı?

- Stansiyanı heç vaxt “qanuniləşdirə” bilməyəcəklər. Onu ya hərbi yolla azad etmək olar, ya Rusiya iqtisadi cəhətdən onu saxlaya bilməz, qaytarar, ya da Rusiyada hakimiyyət dəyişəcək və sivili yolla AES qaytarılacaq.

- Əgər AES Ukraynanın nəzarətinə qaytarılarsa, hazırkı vəziyyəti nəzərə alaraq stansiyanın nə vaxt fəaliyyətini bərpa edəcəyini gözləmək olar?

- AES-in fəaliyyətini bərpa etmək üçün dəqiq vaxt çərçivəsini heç kim deyə bilməz. Düşünürəm ki, minatəmizləmə, avadanlığın vəziyyətini araşdırmaq, çoxlu avadanlığın dəyişdirilməsi, əlavə kadrların cəlb edilməsi, ən azı 1,5-2 il, bəlkə də daha çox vaxt aparacaq. Çünki stansiyanın normal işləməsi üçün kifayət qədər vəsait yoxdur.

İş çoxdur, həm də çox bahadır. Amma hələlik Zaporojye AES-in Ukraynanın nəzarətinə qaytarılması yalnız nəzəri ssenaridir. Rusiya stansiyanı könüllü təhvil verməyəcək. Bu, o zaman mümkündür ki, orada hakimiyyət dəyişsin və ölkə sivilləşsin.