“Vopşe”, “tak şto”, “znaçit”, “kakraz” və s. Dilimizə keçən və bu gün də işlənən on minlərlə belə sözlər var. Bu cür sözlərdən ibarət ayrıca bir lüğət yaradılmalı və prosesin səbəbləri təhlil olunmalıdır”.
Akademik Nizami Cəfərov TNS-ə açıqlamasında belə deyib.
Nizami Cəfərov bu cür sözlərin dilimizin lüğət tərkibinə daxil edilməsi ilə bağlı fikirlərinin geniş müzakirə olunmasına, haqqında xoşagəlməz fikirlər səsləndirilməsinə də münasibət bildirib.
O, bəzilərinin məsələnin mahiyyətini qəsdlə dolaşdırdığını da vurğulayıb: “Görünür, bəzi adamlar mənim dediklərimi ya oxumayıb, ya da oxuyub qəsdlə dolaşdırır. Yəqin nəyəsə lazımdır. Mən ayrı söz demişəm, bəziləri ayrı bir şeydən danışır. Bu hal bizim cəmiyyətimiz üçün elə də qeyri-adi vəziyyət deyil. Əslində, reallıq nədən ibarətdir? Mənə süni zəka və dil məsələləri ilə bağlı sual verilib. Suala izah verəndə demişəm ki, danışıq dilimizdə işlənən xeyli sözlər var və həmin sözlər hərdən yazıya, bədii ədəbiyyatın dilinə də keçir. Həmin sözlərdən də bir neçəsini saymışam. Mənim hesablamama görə on minlərlə belə söz var. Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra bu sözlər rus dilindən müxtəlif forma və vəziyyətlərdə dilimizə keçib. Həm də cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin dilinə keçib. Onların arasında ziyalılar, eyni zamanda heç zaman bir kitab açmayan insanlar da var. Belə sözlər Bakıdan başlamış ən ucqar rayonlarımıza qədər yayılıb”.
Akademik qeyd edib ki, bu cür sözlərin tədricən dilimizdən çıxma ehtimalı da çox güclüdür: “Yeni nəsillər gəldikcə güman edirik ki, 30-40 ilə bu sözlər dilimizdən çıxacaq. Amma, hamısı çıxan deyil. Bu sözlərin bəzilərinin Azərbaycan dilində qarşılığı yoxdur. Bəzilərinin qarşılığı yazılı dildə var, amma şifahi dildə o sözlər yazılı dilin təzyiqinə məruz qala bilmir. Adətən dil ədəbiləşdikcə yazılı dili daha çox təqlid etməyə başlayır. Amma burada vəziyyət bir az mürəkkəbdir. Heç kim, danışıqda əgər xüsusi məcburiyyət hiss etmirsə “ümmumiyyətlə”, “belə ki” demir, yaxud “kakraz” əvəzinə başqa söz işlətmir. Hətta məni tənqid edənlər özləri danışa-danışa birinci yemək mənasında “pervı” sözü işlədirlər. “Birinci yemək” özü də çox süni sözdür. Amma “pervı” geniş yayılıb. Başqa bir misala baxaq.
-Sən harada qalırsan? Evin varmı? Cavab verir ki, yox, evim yoxdur “kvartirant” qalıram, yaxud “kvartirada” qalıram. “Kvartirantı” başa düşmək olar. Amma, “kvartirada” qalıram, yaxud “kvartira” tutmuşam düz olmur. “Kvartiranın” mənzil sözündən məğzi fərqlidir”.
Akademikin sözlərinə görə, Qasım bəy Zakir, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəfər Cabbarlı kimi qələm sahibi olmuş mütəfəkkirlərimiz də bu cür sözlərdən istifadə edib: “Zakon”, “naçalnik”, “silist”, “obrazovonnı”, “subutalni-dokumentalni” kimi sözlər bu günə qədər ədəbiyyatımızın dilində müəyyən üslubi çalarla işlənir. Bu sözlər azərbaycanlının beynində, şifahi nitqində özünə yer tutub. Bəzən bunlara “parazit sözlər” də deyirlər. Amma nə etmək olar. Parazit də bir canlı məfhumdur. O baxımdan bu cür sözlər də dilin canlı hadisəsidir.
Mənim dediyim isə odur ki, bu sözlərin lüğəti hazırlanmalıdır. Biz bu cür sözlərin sayının nə qədər olduğunu bilməliyik. Bu sözlərin ədəbi dildə qarşılığı nədən ibarətdir, hər birinin qarşılığı var, ya yox. Qarşılıqların içində sinonimlik varmı? Nə üçün bunlar bizim şifahi dilimizdə 200 ildir ki, çoxala-çoxala gedir? Bu, psixoloji, ya sosioloji hadisədir? Bu sözlərin dilimizdə mövcudluğu xüsusi təzyiqdənmi qaynaqlanır, yoxsa özümüzün də bu sözləri yaşatmaqda, istifadə etməkdə hansısa daxili ehtiyacımız var? Deməli, işlənən sözün dilimizdə olan yazılı qarşılığı bizim beynimizdə mükəmməl yer tutmur. Yeri möhkəm olsaydı, onun yerinə rus sözü gəlməzdi. O qrammatik əlamətin yerinə rus qrammatikası gəlməzdi. Biri var biz deyək ki, bu sözlər bizim dilimizə nahaq gəlib. Nahaq gəldiyinə görə də, bizim acığımız tutur, heç öyrənmirik də. Amma, dünyada belə olmur. 200 ildir danışıq dilində mövcud olan bir hadisə öyrənilməsin? Axı bu sözlər həm geniş işlənir, yayılıb, həm də yazı dilimizə keçib. Üslub elementi olaraq keçir. Biz bundan üslubi estetik zövq alırıq. “Subutalni-dokumentalni” deyəndə camaat bundan zövq alır.
Süni intellekt məsələsinin müzakirə olunduğu bir vaxtda bu cür alınma sözlər öyrənilməli, araşdırılmalıdır və cəmiyyət bununla bağlı maariflənməlidir. İnsanlar bu sözlərin necə ortaya çıxdığını, nə üçün işlədildiyini bilməlidir. Yəni, hansı vəziyyət bu sözləri yaradır və şifahi nitqimizdə saxlayır?”.
Orfoqrafiya lüğətinin öz missiyası olduğunu deyən Nizami Cəfərov işlətdiyi fikrin nadan dilinə düşməsindən danışıb: “İndi orfoqrafiyanın bura nə dəxli var, mən bunu başa düşə bilmirəm. Fikir hanısa bir nadanın dilinə düşüb. Guya bu sözlərin lüğəti hazırlanmalıdır açıqlaması, o deməkdir ki, bu sözlər orfoqrafiya lüğətinə daxil edilməlidir. Heç bu işin o işə dəxli var? Zorla adamın boynuna qoymaq istəyirlər ki, guya mən bu sözlərin lüğətə daxil olunmasını irəli sürmüşəm. Yəni, burda da orfoqrafiya lüğətini nəzərdə tutmuşam. Və bunu da belə demişəmsə, guya mən “Rusiyanın şpionuyam”. Bunu deyənlər bu “şpion” sözünü çox rahat şəkildə işlədirlər. Bizim cəmiyyətmizdə belə qəribə məsuliyyətsizlik var”.
Akademik vurğulayıb ki, az-çox oxumuş, orta məktəbi 3-4 qiymətlərlə bitirmiş adam şifahi dildə olan bu cür sözlərin orfoqrafiya lüğətinə daxil edilmədiyini bilməlidir: “Məlum oldu ki, bizim oxuyub-yazmayanlar öz yerində, çox belə möhkəm oxuyub-yazanlarımız da elə bilir ki, Azərbaycan dilinin cəmi bir lüğəti var, o da orfoqrafiya lüğətidir. Axı dilimizin onlarla lüğəti var. Bu lüğətlər də bir-birindən fərqlidir”.
