.
Hazırda Azərbaycanda müəllim hazırlığı sistemində ciddi struktur uyğunsuzluğu mövcuddur. Ali təhsil müəssisələri pedaqoji fakültələrdə 4 illik bakalavr təhsili verir, tələbələr imtahanlardan keçərək dövlət diplomu alırlar, bir çoxları magistratura mərhələsini də tamamlayırlar. Amma təhsildə keyfiyyətin aşağı olması, məktəblərdə zəif nəticələr və müəllimlərin səriştəsizliyi bu diplomların bilik zəmanəti olmadığını göstərir. Bu baxımdan diplomlu şəxslərin yenidən imtahanlardan keçməsi istər sertifikasiya, istərsə də müəllimlərin işə qəbulu formasında zəruri addım kimi görünür.
Redaktor.az təhsil eksperti Kamran Əsədovla bu mövzuda müsahibəni təqdim edir:
- Əgər müəllimlik ixtisasında oxuyan tələbələr 4 il universitetdə oxuyub, imtahanlar verib, diplom alırsa və dövlət imtahanı verirsə, magistr imtahan verirsə, sonradan yenidən yoxlanmalıdırlar?
- Müəllimlik ixtisası üzrə bakalavr təhsilini başa vuran şəxslər artıq universitet dövründə nəzəri və praktik fənləri mənimsəməli, imtahanlardan keçməli və pedaqoji təcrübə toplamalıdırlar. Lakin bu prosesin səmərəsizliyi, tədris proqramlarının müasir tələblərə cavab verməməsi və qiymətləndirmənin formal aparılması nəticəsində diplom almaq real bacarıqların göstəricisi olmur. "Təhsil haqqında" Qanunun 21-ci maddəsi müəllimlərin fəaliyyətinin yoxlanması və onların attestasiyası ilə bağlı hüquqi əsas verir. Bu isə o deməkdir ki, ali təhsil müəssisəsində təhsil almaq və diplom əldə etmək müəllim kimi fəaliyyət göstərmək üçün yetərli şərt deyil. Dünya təcrübəsində də, xüsusilə Sinqapur, Estoniya, Finlandiya kimi ölkələrdə müəllimlər diplomdan əlavə müstəqil keyfiyyət və səriştə imtahanlarından keçməlidirlər. Məsələn, Finlandiyada yalnız ən yüksək akademik göstəricilərə malik olan şəxslər müəllim peşəsinə qəbul olunur, daha sonra isə mentorluq və təlimatlandırma dövründən keçirlər. Azərbaycanda isə ali məktəb məzunlarının yalnız 15–20%-i işə qəbul imtahanlarında minimum bal toplaya bilir. Bu, tədrisin keyfiyyəti ilə bağlı ciddi siqnal olmaqla yanaşı, diplomun məzmununun real səriştə ilə uyğun gəlmədiyini göstərir. Odur ki, yenidən yoxlanış mərhələsi keyfiyyətin təminatı baxımından mütləqdir. Bununla belə, ali təhsil müəssisələrinin keyfiyyətə cavabdehliyi məsələsi hələ də açıq qalır.
- Elm və Təhsil Nazirliyi bu tələbələri yoxlamaq əvəzinə, niyə ali təhsil müəssisələrini dekan, rektor yoxlamır?
- Təhsil sistemində əsas struktur boşluqlardan biri ali təhsil müəssisələrinin məsuliyyətsiz buraxılmasıdır. Hər il universitetlərdən minlərlə müəllimlik ixtisası üzrə məzun buraxılır, lakin onların hazırlıq səviyyəsinə dair kənar monitorinq, akkreditasiya və hesabatlılıq sistemi ya çox zəifdir, ya da ümumiyyətlə yoxdur. Nazirlər Kabinetinin 5 yanvar 2022-ci il tarixli “Ali təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası Qaydası”na əsasən, Təhsil Nazirliyi və Akkreditasiya Agentliyi universitetlərin tədris proqramlarının, müəllim heyətinin və məzun keyfiyyətinin monitorinqini aparmalıdır. Lakin təcrübədə bu funksiyalar ya formal yerinə yetirilir, ya da illərlə təxirə salınır. Bu səbəbdən, universitet məzunları real bilik və bacarığa malik olmadan diplom alır və məktəbdə işləməyə iddia edirlər. Halbuki dövlət resursu hesabına fəaliyyət göstərən universitetlər bu keyfiyyətsiz kadr hazırlığına görə məsuliyyət daşımalıdır. Burada əsas dəyişiklik ondan ibarət olmalıdır ki, Elm və Təhsil Nazirliyi təkcə məzunu yoxlamamalı, onu yetişdirən təhsil müəssisəsini də illik əsasda kənar qiymətləndirməyə cəlb etməlidir. ABŞ və Böyük Britaniya universitetlərində müəllim hazırlığı proqramları akkreditasiya agentlikləri tərəfindən müntəzəm olaraq yoxlanılır və tələbələrin real dərs demə bacarığı, kurikulum təhlili və texnologiyadan istifadə səriştəsi obyektiv şəkildə qiymətləndirilir. Azərbaycanda isə müəllim hazırlığı prosesində bu cür keyfiyyət standartları və hesabatlılıq sistemi mövcud deyil. Nəticədə bütün yük və məsuliyyət müəllim adını daşıyan fərdin üzərinə düşür, sistemin özünə isə toxunulmur.
- Nə üçün savadlı tələbə bölgədə yox, Bakıdakı aşağı bal toplamış müəllimdən dərs almalıdır?
- Təhsil sisteminin digər ciddi boşluğu müəllimlərin bölgələrə ədalətli şəkildə yerləşdirilməməsidir. Savadlı, yüksək bal toplamış namizədlər, çox zaman regionlarda vakant yer olmadığından və ya sosial şərait (mənzil, nəqliyyat, uşaq bağçası, xəstəxana) zəif olduğundan bölgələrə getmək istəmir. Eyni zamanda bəzi hallarda yüksək bal toplamış şəxslər bölgələrdə işləməyə hazır olsalar belə, inzibati məhdudiyyətlər və yerli idarəetmənin qeyri-rəsmi təzyiqləri ilə qarşılaşırlar. Digər tərəfdən, Bakıda və Abşeronda bir çox hallarda aşağı bal toplamış müəllimlər işə qəbul olunur və bu zonalarda savadlı abituriyentlər aşağı keyfiyyətli dərs mühitinə düşürlər. 2023-cü il üzrə MİQ nəticələrinə baxdıqda, Gədəbəy, Lerik, Yardımlı, Balakən, Zaqatala kimi rayonlarda 54–58 bal toplamış müəllimlər kənarda qalarkən, Bakı və Sumqayıtda 38–40 bal toplayan şəxslər işə qəbul olunub. Bu isə təhsildə bərabərliyin pozulması deməkdir. “Təhsil haqqında” Qanunun 5.1-ci maddəsinə əsasən, dövlət vətəndaşlara bərabər təhsil hüququ təmin etməlidir. Ancaq real vəziyyət bu prinsipə ziddir. Dünya təcrübəsində, xüsusilə Yaponiya və Cənubi Koreyada, yüksək nəticə göstərmiş müəllimlər xüsusi stimullaşdırma və sosial təminat paketi ilə regionlara yönləndirilir. Azərbaycanda da bölgələrdə savadlı müəllimlərin yerləşdirilməsi üçün həm maddi, həm də inzibati mexanizmlər formalaşdırılmalıdır. Əks halda, mərkəzləşmiş təhsil keyfiyyəti regional fərqləri daha da dərinləşdirəcək və bu da ölkənin ümumi insan kapitalının zəifləməsinə gətirib çıxaracaq. Nəticə etibarilə, yalnız fərdin yoxlanması ilə sistemin problemlərini həll etmək mümkün deyil. Müəllim hazırlığı prosesinə məsul olan ali təhsil müəssisələrinin ciddi şəkildə monitorinqi, müəllim yerləşdirilməsində şəffaflıq və bölgələrə ədalətli resurs paylanması təmin olunmalıdır. Əks halda, təhsildə keyfiyyət boşluğu, ədalətsizlik və səriştəsizlik problemi struktur halını alacaq.
