Toz, işlənmiş avtomobil qazları, tikinti sahələri və kiçilən yaşıl sahələr: paytaxtın ekoloji rifahı niyə yalnız yeni parklardan deyil, həm də mövcud təbii mühiti necə qorumağımızdan asılıdır.

Bakı son onilliklərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişmiş bir şəhərdir. Müasir binalar, təmir olunmuş küçələr, abadlaşdırılmış ictimai məkanlar, yeni yollar və parklar onun müasir görünüşünün bir hissəsinə çevrilib. Paytaxtın inkişafı iqtisadiyyat və həyat keyfiyyəti üçün çox vacibdir, lakin sürətli şəhər artımının mənfi tərəfi də var. Ərazi nə qədər sıx olarsa, yollara bir o qədər çox maşın çıxır və tikinti fəaliyyəti nə qədər intensivləşərsə, sual bir o qədər aktuallaşır: şəhər sakinləri hansı hava ilə nəfəs alırlar?

Bir çox Bakı sakini üçün problem artıq mücərrəd ekoloji problem deyil. Pəncərələrin və avtomobillərin üzərindəki toz, çirklənmiş yol kənarları, tikinti sahələrinin yaxınlığındakı toz, müəyyən küçələrdə kölgə olmaması və tanış ağacların yox olması şəhərin təkcə təkmilləşdirmələrə deyil, həm də daha ardıcıl ekoloji siyasətə ehtiyacı olduğu hissini yaradır.

Hava keyfiyyəti müzakirə edilərkən yalnız sakinlərin fikirlərinə deyil, həm də statistikaya əsaslanmaq vacibdir. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə avtomobil nəqliyyatı vasitələri tərəfindən atmosferə atılan çirkləndirici maddələrin həcmi 959.800 ton təşkil edib ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 12,8% artım deməkdir. Eyni zamanda, sənaye müəssisələri və digər stasionar obyektlər də daxil olmaqla, stasionar mənbələrdən atılan tullantılar 15,4% azalaraq 98.000 tona çatıb. Beləliklə, statistika qarışıq bir tendensiya göstərir: stasionar mənbələrdən atılan tullantılar azalır, avtomobil nəqliyyatı vasitələri isə atmosferə təsirini artırmağa davam edir. Bu rəqəmlər təkcə Bakıya deyil, bütün Azərbaycana aiddir və buna görə də paytaxtdakı çirklənmənin həcminin birbaşa göstəricisi kimi qəbul edilə bilməz. Lakin nəqliyyatın sıx olduğu bir şəhər üçün bunlar hava keyfiyyətinə daha çox diqqət yetirmək üçün ciddi bir səbəbdir.

Emissiyaların ümumi həcmi ilə insanların birbaşa nəfəs aldığı çirkləndiricilərin konsentrasiyası arasında fərq qoymaq vacibdir. Bunlar əlaqəli, lakin eyni olmayan göstəricilərdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən 2023-cü ildə dərc edilmiş Azərbaycan Sağlamlıq və Ətraf Mühit Balları İndeksində ölkə üzrə PM2.5 adlı xırda hissəcik maddəsinin orta illik konsentrasiyası kubmetr üçün 25 mikroqram olaraq qiymətləndirilib. Müqayisə üçün, ÜST-ün tövsiyə etdiyi illik hədəf kubmetr üçün 5 mikroqramdır. Bu, tövsiyə olunan dəyərdən beş dəfə çoxdur. Dəqiqləşdirmək vacibdir: ÜST göstəricisi 2019-cu ilin məlumatlarına əsaslanır və 2026-cı ildə Bakının hər bir rayonunda faktiki konsentrasiyanı deyil, bütövlükdə Azərbaycanı xarakterizə edir. Bu, paytaxtın bütün hissələrində hava çirkliliyinin eyni dərəcədə yüksək olduğunu iddia etməyə imkan vermir. Lakin bu, xırda hissəcik maddəsi probleminin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu və ətraf mühitin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün yaşayış məntəqələrində müntəzəm ölçmələrin nə üçün zəruri olduğunu açıq şəkildə göstərir.

Xüsusilə təhlükəli olan PM2.5 hissəcikləridir - tənəffüs sisteminə dərin nüfuz edə biləcək qədər kiçik hissəciklər. Daha böyük PM10 hissəcikləri də sağlamlıq üçün təhlükə yaradır və xüsusilə toz çirklənməsi ilə əlaqələndirilir. Mənbələrə nəqliyyat vasitələrinin işlənmiş qazı, təkər və yol aşınması, tikinti, sənaye prosesləri, yanacaq yanması və küləklə əsən toz daxil ola bilər. Bakıda və Abşeron yarımadasında problem iqlimlə daha da ağırlaşır: quru hava, güclü küləklər, açıq torpaq və bitki örtüyündən məhrum geniş ərazilər tozun yayılması üçün əlverişli şərait yaradır. Buna görə də, küçələrdəki bütün tozların mənşəyi eyni deyil və görünürlükdə hər azalma eyni səviyyədə zəhərli çirklənməni göstərmir. Lakin toz işlənmiş qazlar və digər çirkləndiricilərlə birləşdikdə, havanın keyfiyyəti təkcə rahatlıq məsələsi deyil, həm də ictimai sağlamlıq məsələsinə çevrilir.

Tikinti xüsusi diqqətçəkəndir. Şəhər infrastrukturunun inkişafı vacib olsa da, tikinti sahələri qonşu evlər, məktəblər, mağazalar və avtobus dayanacaqları üçün daimi toz mənbəyinə çevrilməməlidir. 2024-cü ilin iyul ayında o vaxtkı ekologiya və təbii sərvətlər naziri Muxtar Babayev tikinti sektorunun ətraf mühitə atılan tullantıların təxminən 21%-ni təşkil etdiyini bildirmişdi. O, həmçinin tikinti zamanı yaranan tozun əhəmiyyətli miqdarını vurğulamışdı. Lakin 21% rəqəmi tikinti sektorundan təxmin edilən ümumi ətraf mühitə atılan tullantıları göstərir, Bakı havasındakı tikinti tozunun payını deyil. Buna baxmayaraq, əsas mexanizm aydındır: qazıntı işləri, toplu materialların hərəkəti, açıq yük maşınları yataqları, köhnə səkilərin dağıdılması və tozun kifayət qədər basdırılmaması tikinti sahələrinin yaxınlığındakı şəraiti daha da pisləşdirə bilər.

Bu yük tikinti və şəhərsalma modernləşdirməsindən imtina etmədən azaldıla bilər. Bunun üçün ərazilərin hasarlanması, tozlu səthlərin müntəzəm nəmləndirilməsi, boş materialların örtülməsi, yollara çıxmazdan əvvəl tikinti texnikası təkərlərinin təmizlənməsi, tullantıların vaxtında çıxarılması və pozulmuş torpağın bərpası tələb olunur. Bu tədbirlər yalnız müəyyən bir podratçının dürüstlüyündən asılı olmamalıdır. Yoxlamalar, aydın texniki tələblər və pozuntulara görə məsuliyyət zəruridir. Əgər tikinti şirkəti obyekt tikmək üçün icazə alırsa, bu, yaxınlıqdakı sakinlərin illərlə toz və çirkə dözməli olduqları anlamına gəlmir. Böyük infrastruktur layihələri şəhərə uzunmüddətli fayda gətirə bilər, lakin onların ətraf mühitə təsirləri yalnız tikinti başa çatdıqdan sonra deyil, tikinti zamanı da izlənilməlidir.

Lakin hava keyfiyyəti ilə bağlı müzakirəni avtomobillərə və tikinti sahələrinə qədər məhdudlaşdırmaq olmaz. Şəhər yaşıllıqları məsələsi də az əhəmiyyət kəsb etmir. Ağaclar bütün çirklənməni aradan qaldıra bilən universal bir filtr deyil, lakin onlar kölgə yaradır, ətraf mühiti sərinləşdirir, yarpaqlarının səthində bir az toz saxlayır və mikroiqlimin yaxşılaşdırılmasına kömək edir. Bitki örtüyü həmçinin sıx şəhər ərazilərində həddindən artıq istiliyin təsirini azaldır və küçələri piyadalar üçün daha rahat edir. Bir ağac yox olduqda, onun ekoloji funksiyası onunla birlikdə yox olur - ən azı yeni bir bitki böyüyüb oxşar bir örtük əmələ gətirənə qədər. Ona görə də, fidanların əkilməsi avtomatik olaraq illərdir kölgə verən və şəhər mühitinə töhfə verən yetkin bir ağacın əvəzedicisi hesab edilə bilməz.

Abşeron yarımadasının iqlim şəraitində abadlıq işləri xüsusilə diqqətli yanaşma tələb edir. Sadəcə bir ağac əkib fidanların sayını bildirmək kifayət deyil. Quraqlıq, torpaq xüsusiyyətləri, külək yükü, suyun mövcudluğu və müəyyən bir bitki növünün yerli şəraitə uyğunluğu nəzərə alınmalıdır. 2024-cü ilin mart ayında Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Müşfiqabad kəndində bir hektarlıq sahədə 600-dən çox ağacın - Eldar şamı və zeytunun əkildiyini bildirmişdi. Abşeron yarımadasının torpaq və iqlim şəraitinə uyğunlaşdırılmış bitkilərin seçilməsi düzgün növün seçilməsinin vacibliyini göstərir. Lakin, faktiki nəticələri qiymətləndirmək üçün təkcə əkin məlumatları kifayət deyil. Neçə ağacın sağ qaldığını, neçəsinin sonrakı mövsümlərdə bitmədiyini, qulluq göstərilib-göstərilmədiyini və davamlı yaşıllıq sahəsinin necə dəyişdiyini bilmək eyni dərəcədə vacibdir.

Bu kontekstdə qanunsuz ağac kəsmə halları xüsusilə narahatedicidir. 2026-cı ilin fevral ayında Azərbaycan mediası Dövlət Ekoloji Təhlükəsizliyi Xidməti tərəfindən aşkar edilmiş Bakı, Sumqayıt və Qax rayonunda yaşıl sahələrin qanunsuz məhv edilməsi barədə məlumat yaydı. Dərc olunmuş siyahıya paytaxtın Binəqədi rayonunda, eləcə də Bakı və Sumqayıtın digər yerlərində onlarla ağac daxil edilmişdi. Bu tapıntılarla bağlı materiallar hüquqi qiymətləndirmə üçün hüquq-mühafizə orqanlarına göndərildi. 2026-cı ilin iyul ayında Bakıda və ölkənin bir neçə rayonunda yeni qanunsuz ağac kəsmə halları qeydə alındı; bu hadisələrdə yaşıl sahələrə dəyən ümumi ziyan 211.350 manat təşkil edib. Bu məlumatlar bütün ağacların tək bir layihənin bir hissəsi olaraq kəsildiyi və ya bu cür hadisələrin hər yerdə baş verdiyi anlamına gəlmir. Lakin onlar təsdiqləyir ki, bitki örtüyünün qanunsuz məhv edilməsi rəsmi yoxlamaların mövzusu olaraq qalır və yaşıl sahələrin qorunması davamlı monitorinq tələb edir.

Qanunsuz ağac kəsimi, sanitariya budaması, təhlükəli ağacların kəsilməsi və tikinti zamanı ərazinin razılaşdırılmış şəkildə dəyişdirilməsini qarışdırmamaq vacibdir: bunlar ayrı-ayrı hüquqi və peşəkar qiymətləndirmə tələb edən fərqli vəziyyətlərdir. Eyni zamanda, yetkin ağaclara təsir edən hər hansı bir iş şəffaf məlumatlarla müşayiət olunmalıdır. Sakinlər ağacın niyə kəsildiyini, qərarı kimin verdiyini, vəziyyətinin qiymətləndirilib-qiymətləndirilmədiyini və hansı kompensasiyaedici abadlıq tədbirlərinin planlaşdırıldığını başa düşməlidirlər. Sözügedən ağac təhlükəli ağacdırsa, qərar podratçının rahatlığına deyil, yoxlamaya əsaslanmalıdır. Əgər ərazi dəyişdirilirsə, iş başlamazdan əvvəl ətraf mühitə təsirlər nəzərə alınmalıdır. Şəhərin ətraf mühit siyasətinə inam möhtəşəm bəyanatlarla deyil, açıq qərarlarla və hər bir mübahisəli ərazinin dəqiq nəticəsini yoxlamaq imkanı ilə gücləndirilir.

Daha geniş şəhərsalma məsələləri də mövcuddur. Təsdiq edilmiş 2040-cı il üçün Bakı Baş Planı paytaxtın 212.300 hektarlıq inzibati ərazisini əhatə edir və şəhərin hərtərəfli inkişafını, nəqliyyat və sosial infrastrukturu və şəhər mühitinin yaxşılaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu, uzunmüddətli planlaşdırma üçün vacib bir təməldir. Lakin baş planın ekoloji uğuru onun müddəalarının müəyyən məhələlərdə necə tətbiq olunmasından asılı olacaq. Küçələrin yenidən qurulması zamanı mövcud ağaclar qorunub saxlanılırmı? Yeni yaşayış sahələrində yaşıl sahələr üçün kifayət qədər yer varmı? Fərdi parklar və meydanlar rahat piyada yolları ilə birləşdirilibmi? Xüsusilə, yüksək tıxac olan ərazilərdə yaşıl dəhlizlər təmin edilirmi? Yaxınlıqdakı binaların sakinlərinin yalnız parkın şəhər xəritəsindəki görünüşünə deyil, həm də yaşıl ictimai sahələrə çıxışı varmı? Strateji sənədi şəhər mühitində real dəyişikliklərə çevirən məhz bu sualların cavablarıdır.

Ətraf mühitlə bağlı məlumatların mövcudluğu da eyni dərəcədə vacibdir. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi stasionar və mobil mənbələrdən emissiyalar haqqında məlumatları dərc edir və şəhər havasındakı PM2.5 və PM10 hissəciklərinin orta illik konsentrasiyası üçün statistik göstəriciləri saxlayır. Lakin Bakı sakinlərinin gündəlik həyatı üçün yalnız milli statistika vacib deyil. Paytaxt rayonları və Abşeronun qəsəbələri üçün aydın və müntəzəm olaraq yenilənən məlumatlara ehtiyac var: hava keyfiyyəti harada ölçülüb, hansı maddələr aşkarlanıb, göstəricilər gün ərzində və fəsillərdə necə dəyişib və yüksək toz səviyyələri harada qeydə alınıb. Məlumatlara ölçmə metodologiyasının izahı əlavə edilməlidir ki, vətəndaşlar birdəfəlik pisləşməni davamlı problemdən ayıra bilsinlər. Müəyyən bir ərazidə çirklənmə artırsa, məlumat ehtimal olunan mənbələri müəyyən etməyə və hədəflənmiş tədbirlərin həyata keçirilməsinə kömək etməlidir. Belə bir yanaşma olmadan, ətraf mühitlə bağlı müzakirələr şəxsi təəssüratlarla ümumi rəsmi hesabatlar arasında mübahisəyə çevrilmək riski daşıyır.

Bu problemin həlli bir çox istiqamətdə əlaqələndirilmiş səylər tələb edir. İctimai nəqliyyatın inkişafı və onun rahatlığının artırılması sakinlərin şəxsi avtomobillərdən asılılığını azalda bilər. Nəqliyyatın texniki vəziyyətinin monitorinqi, tıxacların azaldılması, küçələrin düzgün saxlanılması və tikinti sahələrində ekoloji tələblərə riayət edilməsi sistemli yaşıllaşdırma ilə tamamlanmalıdır. Ağac əkilməsi zəmanətli baxımla müşayiət olunmalı və yetkin ağacların qorunması ayrı bir vəzifə hesab edilməlidir. Bakı və Abşeron üçün təkcə fərdi parkları deyil, həm də əlçatan yaşıllıq sahələri şəbəkəsini inkişaf etdirmək, onları piyada yolları ilə əlaqələndirmək və yaşayış binalarını tozdan və həddindən artıq istidən qoruyan bitki örtüyü sahələrini qorumaq vacibdir. Mütəmadi olaraq ictimai hesabat vermək də vacibdir: neçə ağac əkilib, neçəsi sağ qalıb, neçəsi çıxarılıb, hansı səbəblərdən və hansı yaşıllıq sahəsi qorunub saxlanılıb və ya bərpa edilib.

Nəticə etibarilə, hava keyfiyyəti yalnız ətraf mühit agentlikləri üçün dar bir narahatlıq və ya şəhər küçələrində estetika məsələsi deyil. Bu, ictimai sağlamlıq, gündəlik həyatın rahatlığı, şəhər infrastrukturunun dayanıqlılığı və paytaxtın həm sakinlər, həm də qonaqlar üçün cəlbediciliyi ilə bağlıdır. Azərbaycanda şəhərsalma proqramları mövcuddur, yaşıllaşdırma kampaniyaları aparılır və qanunsuz ağac kəsmələri izlənilir. İndi bu səylərin ölçülə bilən nəticələrlə müşayiət olunması vacibdir. Əslində nə qədər çirkləndirici azaldılır? Yaşayış məntəqələrində hava keyfiyyəti göstəriciləri yaxşılaşırmı? Yeni tikinti zamanı yaşıl sahə qorunurmu? Sakinlər ətraf mühitin vəziyyəti haqqında vaxtında məlumat alırlarmı? Bu sualları cavablandırmaq səylərimizin effektivliyini görülən tədbirlərin sayına görə deyil, insanların onları gündəlik həyatlarında necə yaşadıqlarına görə qiymətləndirməyə imkan verəcək.

Bakı inkişaf etməli, tikilməli, yenilənməli və daha rahat hala gəlməlidir. Lakin inkişaf müasir şəhər infrastrukturu ilə təmiz havaya olan insan hüququ arasında seçim olmamalıdır. Əsl irəliləyiş tikinti ətraf mühit məsuliyyətindən azad edilmədikdə, yeni ağaclar sadəcə köhnə ağacların formal əvəzedicisi olmadıqda və çirklənməyə nəzarət dövri yoxlamalarla məhdudlaşmadıqda başlayır. Quru iqlim və küləklərin toz problemlərini daha da artırdığı Abşeron yarımadası üçün yaşıl sahələrin qorunması dekorativ bir vəzifə deyil, ağıllı şəhər idarəetməsinin bir hissəsidir. Gələcək nəsillərin Bakını müasir və rahat bir şəhər kimi qəbul etməsini istəyiriksə, havaya qayğı yollar, binalar və nəqliyyat qədər vacib bir inkişaf elementinə çevrilməlidir. Axı paytaxtın görünüşü təkcə ətrafımızda gördüklərimizlə deyil, həm də hər gün nəfəs aldığımız şeylərlə müəyyən edilir.