Qazaxıstandakı səhiyyə işçiləri əmək haqqı borcları ilə bağlı prezidentə müraciət etdikdə və digər Orta Asiya ölkələri artan xərclər, inflyasiya və xarici bazarlardan asılılıq məsələlərini müzakirə etdikdə təbii bir sual yaranır: oxşar vəziyyət Azərbaycana təsir edə bilərmi? İlk baxışdan birbaşa əlaqə yoxdur. Azərbaycanın öz neft və qaz ehtiyatları var, beynəlxalq bazarlara enerji ixrac edir, valyuta ehtiyatlarına malikdir və öz büdcə sisteminə malikdir. Lakin müasir iqtisadiyyatda heç bir ölkə təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Qlobal neft qiymətlərindəki dəyişikliklər, ticarət tərəfdaşlarında iqtisadi yavaşlamalar, valyuta dəyişkənliyi, artan nəqliyyat xərcləri və miqrasiya axınlarında dəyişikliklər həm dövlət gəlirlərinə, həm də yaşayış xərclərinə təsir göstərə bilər.

Burada əsas məsələ Qazaxıstan və Azərbaycan arasında süni paralellər aparmaqdan çəkinməkdir, sanki bir ölkədə əmək haqqı gecikmələri avtomatik olaraq digər ölkədə də oxşar böhranın baş verəcəyini göstərir. Qazaxıstanın ayrı-ayrı müəssisələrində çətinliklərə səbəb olan iqtisadi mexanizmləri və bu mexanizmlərdən hansının potensial olaraq Azərbaycanda özünü göstərə biləcəyini anlamaq daha vacibdir. Əgər problem müəyyən bir xəstəxana üçün kifayət qədər maliyyələşdirmədən qaynaqlanırsa, bu, bir növ riskdir. Lakin dövlət gəlirləri uzun müddət ərzində azalırsa, xərclər gəlirlərdən daha sürətli artırsa və inflyasiya vətəndaşların real gəlirlərini azaldırsa, onda daha geniş makroiqtisadi zəiflikdən danışmaq olar.

Azərbaycan üçün dövlət maliyyəsinin və xarici ticarət balansının neft-qaz sektorundan asılılığı əsas amil olaraq qalır. Enerji resursları ölkəyə əhəmiyyətli ixrac gəlirləri təmin edir, valyuta yaradır və infrastruktur layihələrinin, sosial proqramların maliyyələşdirilməsinə və azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulmasına imkan verir. Lakin bu modelin mənfi tərəfi də var: gəlirlər qlobal iqtisadi şəraitdən, istehsal həcmlərindən, ixrac imkanlarından və enerji qiymətlərindən asılıdır. Yüksək neft qiymətləri büdcə məkanını genişləndirir, lakin neft qiymətlərinin aşağı düşməsi xərclərin yenidən nəzərdən keçirilməsini, ehtiyatlardan daha ehtiyatlı istifadəni və dövlət investisiyalarının səmərəliliyinə diqqətin artırılmasını tələb edə bilər.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın iqtisadi artımı 1,4%-ə qədər yavaşlayıb və 2026-cı il üçün 2,1% proqnozlaşdırılıb. Bu arada, qeyri-neft sektorunun daha sürətli - təxminən 3,7% - böyüməsi gözlənilirdi, neft sektoru isə istehsalın azalmasından təzyiq altında qalıb. Bu rəqəmlər vəziyyəti anlamaq üçün vacibdir: iqtisadiyyat dayanıqlı deyil, lakin dövlətin toplanmış maliyyə potensialı ilə istehsalın genişlənmə tempi arasındakı fərq daha da nəzərə çarpır. Ölkənin əhəmiyyətli ehtiyatları ola bilər, lakin eyni zamanda, iqtisadi artımı sürətləndirmək, məhsuldar iş yerləri yaratmaq və ev təsərrüfatlarının gəlirlərini artırmaq lazımdır.

Qazaxıstan və Azərbaycan arasında əsas bölücü xətt məhz buradadır. Qazaxıstan perinatal mərkəzi məsələsində problem konkret tibb müəssisəsinin maliyyələşdirilməsi səviyyəsində yaranıb. Azərbaycan üçün dövlət satınalmaları, tibbi sığorta, xəstəxana maliyyələşdirməsi və digər büdcə təşkilatları sistemində oxşar pozuntuların baş verməməsini təmin etmək daha vacibdir. Hətta sabit dövlət maliyyəsi ilə belə, büdcələşdirmə, göstərilən xidmətlərə görə ödəniş və ya xərclərin idarə olunması effektiv şəkildə təşkil edilmədikdə, fərdi təşkilat maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşə bilər. Buna görə də, ölkənin maliyyə ehtiyatları təkcə hər bir müəssisədəki hər bir işçinin əmək haqqını vaxtında alacağına zəmanət vermir.

Eyni zamanda, Azərbaycan xarici şoklardan əhəmiyyətli dərəcədə qorunur. BVF-nin məlumatına görə, Mərkəzi Bankın və Dövlət Neft Fondunun birləşdirilmiş ehtiyatları 2025-ci ilin sonuna qədər 85 milyard dollara çatıb ki, bu da 2024-cü ilin sonundakı 70 milyard dollardan çoxdur. BVF-nin məlumatına görə, ehtiyatların likvid hissəsi 38 aydan çox idxalı əhatə edib. Bu, dövlətə xarici şokları azaltmağa və makroiqtisadi sabitliyi qorumağa imkan verən əhəmiyyətli bir maliyyə buferidir. Lakin ehtiyatlar bütün struktur problemlərini avtomatik olaraq həll edən sonsuz vəsait mənbəyi hesab edilə bilməz. Onların əhəmiyyəti iqtisadiyyatın neft və qaz gəlirlərindən asılılığını tədricən azaltdığı bir vaxtda ölkənin dayanıqlığını təmin etməkdədir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi Azərbaycana Rusiya pul köçürmələrindən daha çox asılı olan Orta Asiya ölkələrindən fərqli təsir göstərir.

Bakı üçün Rusiya bazarının vəziyyəti, ticarət əlaqələri, nəqliyyat dəhlizləri, Azərbaycan məhsullarına tələbat və regionun ümumi sabitliyi vacibdir. Rusiyada iqtisadi fəaliyyət zəifləsə, bu, Rusiya bazarı ilə əlaqəli fərdi ixracatçıların, tacirlərin və ailələrin gəlirlərinə təsir göstərə bilər. Nəqliyyat marşrutları pozularsa və ya logistika xərcləri artarsa, əlavə xərclər malların son qiymətlərində əks oluna bilər.

Lakin Azərbaycana yalnız Rusiya faktoru ilə baxmaq olmaz: Avropa enerji bazarı, Türkiyə ilə münasibətlər, Orta Asiya dövlətləri ilə ticarət və Orta Dəhlizin inkişafı da böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Bundan əlavə, Azərbaycan üçün xarici mühit təkcə təhdidlər deyil, həm də yeni imkanlar yarada bilər. Avrasiya nəqliyyat marşrutlarının yenidən konfiqurasiyası Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə tranzitin əhəmiyyətini artırır. Əgər Azərbaycan nəqliyyat həcmlərini artıra, liman, dəmir yolu və yol infrastrukturunu təkmilləşdirə, logistika və istehsal xidmətlərini inkişaf etdirə bilsə, tranzit iqtisadiyyatı əlavə gəlir mənbəyinə çevrilə bilər. Lakin təkcə coğrafi yerləşmə iqtisadi uğura zəmanət vermir. Rəqabətli tariflər, sürətli sərhəd keçidləri, proqnozlaşdırıla bilən biznes qaydaları və dövlət qurumları arasında effektiv koordinasiya vacibdir. Əks təqdirdə, yük axınları ölkə daxilində kifayət qədər əlavə dəyər yaratmadan regiondan keçə bilər.

İnflyasiya xüsusi diqqətə layiqdir. BVF 2026-cı il üzrə təhlilində Azərbaycanda istehlak qiymətlərinin sürətlə artması ehtimalını, o cümlədən idxal olunan ərzaq qiymətlərinin artması ehtimalını qeyd etmişdir. Müxtəlif şəraitdə xarici şoklar eyni zamanda, yanacaq, gübrə, ərzaq və nəqliyyat xərclərini artıra bilər. Hökumət üçün bu, ev təsərrüfatlarının sosial yükünü daha yaxından izləmək ehtiyacı, əhali üçün isə nominal əmək haqqı artımlarının alıcılıq qabiliyyətinin müqayisə edilə bilən dərəcədə artması ilə müşayiət olunmaması riski deməkdir. Ona görə də, iqtisadi dayanıqlıq yalnız ehtiyatların həcmi və ya dövlət büdcəsi ilə ölçülə bilməz. Eyni dərəcədə vacib olan şey, bir ailənin mənzil, ərzaq, nəqliyyat və digər zəruri xərcləri ödədikdən sonra faktiki olaraq nə qədər pul ödəyə bilməsidir.

Mərkəzi Asiya ilə digər bir paralel iqtisadi artımın faydalarının bölüşdürülməsi problemidir. Makroiqtisadi göstəricilər müsbət qaldıqda belə, inkişafın faydaları qeyri-bərabər paylana bilər. Bəzi sektorlar investisiya alır və genişlənir, digərləri isə durğunluq yaşayır; paytaxtda yeni kommersiya layihələri yaranır, bölgələrdə isə məşğulluq imkanları və əmək haqqı məhdud qala bilər. Azərbaycan üçün bu, regional inkişaf, gənclərin məşğulluğu, kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi və neft-qaz sektorundan kənarda iş yerlərinin yaradılması kontekstində xüsusilə vacib bir məsələdir. Yeni investisiyalar əsasən aktivlərin dəyərini və tikinti həcmlərini artırsa, lakin istehsal gücünü kifayət qədər genişləndirməsə və davamlı məşğulluq yaratmasa, vətəndaşların gündəlik həyatına təsir potensial olaraq mümkün olduğundan daha zəif olacaq.

Ona görə də, Azərbaycanın iqtisadi siyasətinin əsas məqsədi təkcə maliyyə sabitliyini qorumaq deyil, həm də toplanmış resursları gələcək gəlirlərin davamlı mənbələrinə çevirməkdir. BVF iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin, əmək məhsuldarlığının artırılmasının, özəl sektorun rolunun genişləndirilməsinin və qeyri-neft sektorlarının daha da inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayır. Bu o deməkdir ki, ölkənin uzunmüddətli dayanıqlığı rəqabətədavamlı müəssisələrin, kənd təsərrüfatı emalının, sənayenin, logistikanın, turizmin və xidmət ixracının uğurlu inkişafından asılı olacaq. Şaxələndirilmiş iqtisadi fəaliyyət vasitəsilə nə qədər çox gəlir əldə edilərsə, büdcə və məşğulluq qlobal karbohidrogen qiymətlərindəki dalğalanmalara bir o qədər az həssas olacaq.

Nəhayət, 2026-cı ildə Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə ilə əlaqəli risklərin Yaxın Şərqdəki qarışıqlıqla daha da artacağını nəzərə almaq vacibdir. 15 oktyabrda Beynəlxalq Valyuta Fondu Yaxın Şərq və Orta Asiya ölkələri üçün enerji və gəmiçilikdə uzunmüddətli fasilələr riski barədə xəbərdarlıq etdi. Azərbaycan üçün nəticələr qarışıqdır: neftin daha yüksək qiymətləri ixrac və büdcə gəlirlərini gücləndirə bilər, lakin nəqliyyat, idxal malları və qida xərclərinin artması inflyasiya təzyiqlərini artıra bilər. Nəticə etibarilə, hətta neft ixracı üçün əlverişli mühit belə hər bir istehlakçı üçün şəraitin yaxşılaşmasına səbəb olmur. Dövlət belə bir xarici şokun hər iki tərəfini nəzərə almalıdır.

Beləliklə, Qazaxıstanda əmək haqqı borcları Azərbaycanı da oxşar bir böhranın gözlədiyini düşünmək üçün əsas vermir. Bakının əhəmiyyətli maliyyə ehtiyatları, öz ixrac bazası və Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirmək potensialı var. Lakin bu üstünlüklər neft asılılığı, inflyasiya, xarici ticarət və dövlət xərclərinin idarə olunmasının keyfiyyəti ilə bağlı riskləri aradan qaldırmır. Mərkəzi Asiyadan Azərbaycan üçün ən faydalı dərs odur ki, dövlətin maliyyə sabitliyi yalnız ehtiyatlarının həcmi ilə deyil, həm də vaxtında əmək haqqı ödənişlərini, sosial xidmətlərin davamlı maliyyələşdirilməsini və gəlir artımı üçün real imkanları təmin etmək qabiliyyəti ilə ölçülməlidir.

Azərbaycan üçün əsas sual Qazaxıstan vəziyyətinin təkrarlanıb-təkrarlanmayacağı və dövlətin xarici gəlirlərin daha yavaş artdığı, xərclərin daha bahalaşdığı və ictimai gözləntilərin artdığı bir vəziyyətə nə dərəcədə hazır olmasıdır. Ehtiyatlar effektiv idarəetmə, istehsalın şaxələndirilməsi və xərclərə nəzarət ilə birləşdirilərsə, xarici şoklar idarəolunan risk olaraq qalacaq. Maliyyə imkanları davamlı iqtisadi artıma və artan rifaha çevrilməsə, hətta resurslarla zəngin bir ölkə belə güclü makroiqtisadi göstəricilərlə vətəndaşlarının gündəlik çətinlikləri arasında ziddiyyətlə üzləşə bilər. Məhz bu ziddiyyət Mərkəzi Asiya təcrübəsini Bakı üçün vacib bir xəbərdarlıq halına gətirir.