Yaxın Şərqlə bağlı davam edən ABŞ-İran danışıqları fonunda yeni hərbi eskalasiyanın mümkün əlamətləri getdikcə daha çox özünü göstərir. İsrail şimalda hazırlığını artırır, Amerikanın bölgədəki hərbi mövcudluğu genişlənir, beynəlxalq və İsrail mediası İran, Livan və Hörmüz boğazını əhatə edən böyük bir münaqişə ssenarilərini getdikcə daha çox müzakirə edir.
Cəmi bir neçə gün əvvəl bir çoxları Donald Trampın Yaxın Şərq gündəliyinə nəzarəti faktiki olaraq itirdiyi və İranın mövcud böhrandan zəiflədilmədiyi, əksinə, siyasi cəhətdən gücləndiyi iddiasını həddindən artıq sərt hesab edirdi. Bu barədə Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə əvvəlki təsir sistemini qorumaq üçün getdikcə daha çox mübarizə apardığı, İsrailin isə tədricən İran ətrafındakı əsas danışıqlar prosesindən sıxışdırıldığı barədə ətraflı yazmışıq. Lakin son günlərin hadisələri daha həyəcanverici bir mənzərə yaratmağa başlayır və danışıqlar getdikcə sülh yoluna deyil, ictimai rəyin böyük bir müharibənin yeni mərhələsinə hazırlanmasına bənzəyir.
Baş verənlərin əsas paradoksu dünyanın ictimaiyyət qarşısında arxayın görünməsidir. Vaşinqton danışıqlardan danışır, bazarlar dünyanı enerji böhranının olmayacağına inandırır, neftin qiyməti aşağı düşüb və beynəlxalq media Tehranla razılaşma ehtimalını fəal şəkildə müzakirə edir. Bununla belə, eyni zamanda, bütün region tamamilə fərqli bir ssenariyə hazırlaşırmış kimi görünməyə başlayır.
Xüsusilə “Reuters” agentliyinin verdiyi xəbərdə Benyamin Netanyahu gizli şəkildə etiraf edir ki, artıq Trampın İranla bağlı mövqeyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilmir. İsrail üçün bu, demək olar ki, siyasi zəlzələ kimi səslənir. İllərdir Netanyahu Amerika administrasiyaları üzərindəki müstəsna təsiri üzərində imicini qurub və indi İsrail ictimaiyyətinə əsas qərarların Yerusəlimin iştirakı olmadan qəbul edildiyi göstərilir.
Başqa bir paradoks Netanyahu üçün xüsusilə ağrılıdır. İllərdir Donald Tramp Barak Obamanı "İrana təslim olmaqda" günahlandırır və nüvə sazişini Amerikanın zəifliyinin əlaməti adlandırır. Lakin əvvəlki sazişin şərtlərini hazırkı müzakirələrlə müqayisə edərkən getdikcə daha çox analitik Tehran üçün yeni şərtlərin Obama dövründəki sazişdən daha əlverişli ola biləcəyi qənaətinə gəlir.
Bu fonda, İsrail və beynəlxalq mediada getdikcə daha çox İran danışıqlarının ABŞ, Tehran və bir sıra Yaxın Şərq dövlətləri arasında, faktiki olaraq, İsrailsiz aparıldığı fikri səsləndirilir. İsrail prosesin iştirakçısı deyil, müşahidəçi olaraq qalır və sadəcə nəticəni gözləməsi istənilir.
Və məhz bu anda çox qəribə təsadüflər baş verməyə başlayır. Hörmüz boğazı nəzarət altında qalır, lakin bir neçə neft gəmisi sakitcə bölgəni tərk edir və qlobal neft qiymətləri qəfildən təxminən 7-8 faiz aşağı düşür. Sanki bazarlara nümayişkaranə şəkildə deyilir: enerji böhranı təhlükəsi yoxdur, hər şey nəzarət altındadır və müharibə heç kimin xeyrinə deyil.
Eyni zamanda, Amerika hərbi texnikasının İsrailə genişmiqyaslı yerləşdirilməsi ilə bağlı məlumatlar yayılır. İsrail mənbələrinə görə, Ben Qurion hava limanı faktiki olaraq Amerika tanker təyyarələri və hərbi təyyarələri ilə doludur. Eyni zamanda, Amerikanın iştirakı üçün əlavə obyektlərin hazırlanması ilə bağlı müzakirələr aparılır və medianın məlumatına görə, Eylat ərazisindəki otellər artıq Amerika personalı üçün ayrılıb.
Həmçinin bəzi Amerika qüvvələri Yaxın Şərqin digər bölgələrindən geri çəkilməyə başlayır, təyyarələr daha təhlükəsiz bazalara köçürülür və ABŞ dəniz qrupları tam döyüş hazırlığı vəziyyətində qalmağa davam edir. Bütün bunlar gərginliyin azalmasına deyil, daha genişmiqyaslı əməliyyatdan əvvəl yenidən qruplaşmaya bənzəyir.
Vəziyyət xüsusilə İsrailin öz daxilində narahatlıq doğurur. “Hizbullah”ın amansız dron hücumlarından sonra ictimai rəy getdikcə hökumətdən sərt cavab tələb edir. Ölkənin şimalında təhlükəsizlik tədbirləri gücləndirilir, Daxili Cəbhə Komandanlığı yeni tövsiyələr verir, sərhəd bölgələrində məhdudiyyətlər tətbiq olunur və yerli hakimiyyət orqanları açıq şəkildə Livanda hərbi əməliyyatın genişləndirilməsini tələb edirlər.
Bundan əlavə, İsrail mediası artıq “Hizbullah”a qarşı böyük bir müharibənin yenidən başlaması ehtimalını açıq şəkildə müzakirə edir. Milli televiziya reportajlarına görə, pilotsuz təyyarə hücumlarına cavab olaraq Beyruta endirilən zərbələr hətta hərbi kabinetin qapalı iclaslarında da müzakirə olunub.
Və bu, İsrail daxilindəki siyasi mənzərəni kökündən dəyişdirir. Dünən şimala nəzarəti itirməkdə ittiham olunan hökumət indi müharibəni qızışdırmaq üçün ictimaiyyətdən faktiki olaraq kart-blanş alır. Vaşinqtonun İran məsələsində artıq Qüdsü dinləmədiyi hissi nə qədər güclü olarsa, İsrail daxilində tələb bir o qədər yüksək olur: əgər tək qalsaq, onda təkbaşına hərəkət etməliyik.
Netanyahu üçün bu, siyasi fürsətə çevrilir. Seçkilər yaxınlaşdıqca, o yenidən tanış rolunu - 7 oktyabrda təhlükəsizliyi təmin edə bilməyən və Trampa təsirini itirən Baş nazir kimi deyil, müharibə dövrünün "ölkənin təhlükəsizliyinə cavabdeh olan" lideri kimi - geri ala bilər.
Bu məntiqlə, Livanda böyük bir müharibə təkcə “Hizbullah”a cavab deyil, həm də siyasi gündəmi yenidən qurmaq üçün bir yol halına gəlir. Uğursuzluq, məsuliyyət və beynəlxalq təcriddən danışmaq əvəzinə, sağ qalma, təhdid, cəbhə və hökumətin ətrafında birləşmək ehtiyacı mövzuları yenidən ön plana çıxır.
Məhz buna görə də şimal cəbhəsi bu gün təkcə hərbi deyil, həm də siyasi cəhətdən təhlükəlidir. İsrail seçkilərə yaxınlaşdıqca müharibəni ictimai səfərbərlik mexanizminə çevirmək istəyi bir o qədər artır. Və belə bir vəziyyətdə hər “Hizbullah” pilotsuz təyyarəsi, sərhəd kəndindəki hər atəş və hər siren təkcə təhlükəsizlik hadisələri deyil, həm də daha böyük daxili siyasi oyunun bir hissəsinə çevrilir.
Və burada əsas sual ortaya çıxır: bəs əgər hazırkı danışıqların hamısı müharibədən yayınmaq cəhdi deyil, bunun üçün ən əlverişli şərait yaratmaq cəhdidirsə, onda necə?
Amerika ictimaiyyətinə "sülhməramlı Tramp" obrazı təqdim edilir: danışıqlar davam edir, neft qiymətləri düşür, bazarlar sakitləşir və Ağ Ev sabitlikdən danışır. Amma fərqli bir ssenarini fərz etsək, vəziyyət fərqli görünməyə başlayır. Təsəvvür edək: neft qiymətləri daha bir neçə gün aşağı düşməyə davam edir, əsas oyunçular uzun mövqelərə daxil olur və bazarlar müharibənin baş verməyəcəyinə tamamilə əmin olurlar. Və elə həmin anda Tramp qəfildən İranın danışıqları pozduğunu, Tehranın tələblərinin şantaj olduğunu və bundan sonrakı dialoqun mümkün olmadığını bəyan edir.
Bundan sonra zərbə vurulur. Hörmüz boğazı nəhayət bağlanır. Neft qiymətləri sürətlə yüksəlir. Fond bazarları panika içindədir. Və bu vaxta qədər bütün hərbi infrastruktur əvvəlcədən yerləşdirilib. Bu fonda regionun ərəb ölkələrinə göndərilən siqnallar tamamilə fərqli görünməyə başlayır. Onlara gizlicə müharibənin əsas yükünün dəyməyəcəyi vədi verilmiş ola bilər. Amerika qüvvələri qismən geri çəkilir, hava hücumundan müdafiə sistemləri gücləndirilir və potensial hücumun əsas cəbhəsi yenidən İsrail ətrafında cəmləşir. Məhz buna görə də İsrailin eyni anda iki rola hazırlandığı hissi artır: əsas hərbi baza rolu və gələcək münaqişənin əsas hədəfi.
Əgər bu, həqiqətən də belədirsə, onda hazırkı "sərtlik" nümayişi sadəcə daha böyük bir ssenari üçün hazırlıq mərhələsi ola bilər. Çünki bu gün çoxlu proseslər eyni vaxtda baş verməyə başlayır:
- yenidən hərbi yerləşdirmələr;
- ictimai rəyin hazırlanması;
- İsrailin şimal cəbhəsinə təzyiq;
- neft qiymətlərinin düşməsi;
- sülh danışıqları;
- Amerika hərbi mövcudluğunun gücləndirilməsi;
- və getdikcə daha əsəbi gözləmə atmosferi.
Sual artıq Yaxın Şərqdə yeni böyük bir müharibənin mümkün olub-olmaması deyil. Sual fərqlidir: kim buna əvvəlcədən - siyasi, hərbi və maliyyə baxımından hazırlaşmağı bacarıb?
Nəticədə, hər müharibənin həmişə öz faydaları olur. Bəziləri neft, fond bazarındakı dalğalanmalar və hərbi müqavilələrdən milyardlarla dollar qazanacaq. Bəziləri siyasi mövqelərini gücləndirəcək, reytinqlərini artıracaq və yenidən "millətin xilaskarı" olacaq. Bəziləri isə Yaxın Şərqi yeni müqavilələrə, yeni ittifaqlara və yeni oyun qaydalarına uyğun olaraq yenidən qurmağa çalışacaq.
Və dünya “Böyük müharibənin” yeni tarixinin dəqiq təxmin etməlidir. Amma baş verənlərə Donald Trampın siyasi məntiqi prizmasından baxsaq, daha bir simvolik detal ortaya çıxır. 4 iyul 2026-cı ildə Amerika 250 illik yubileyini qeyd edəcək. Əgər həmin tarixdən bir neçə gün və ya həftə əvvəl Vaşinqton dünyaya yeni bir "güc qələbəsi"ni nümayiş etdirsəydi, Tramp üçün ssenarinin nə qədər cəlbedici olacağını görməmək çətindir: İran diz çökdürüldü, Yaxın Şərq yenidən quruldu, neft yenidən nəzarət altına alındı və ABŞ bir daha qlobal oyun qaydalarını müəyyən edənlərin məhz onlar olduğunu nümayiş etdirdi.
Və sonra Amerikanın ildönümündə kürsüdə dayanıb bəyan etmək: Amerika təzyiq altında təslim olmayıb. Amerika heç kimin öz şərtlərini diktə etməsinə icazə verməyəcək. Və ABŞ-a meydan oxumağa çalışanlar yeni böyük müharibənin alovunda yanmaq riskini daşıyırlar.
Məhz buna görə də bu gün Yaxın Şərq getdikcə sülhə doğru gedən bir bölgəyə deyil, yavaş-yavaş və çox metodik olaraq növbəti partlayışa doğru aparılan bir bölgəyə bənzəyir.
Bəs nə qazanacağıq? İsrail üçün bütün bu böyük geosiyasi şahmat oyunu bir daha tanış reallıqla bitə bilər: gecənin bir yarısında siren səsləri, bomba sığınacaqlarında uşaqlar, sərhədlərdə ehtiyatda olan hərbçilər, bağlı səma, şəhərlərə raket zərbələri və təhlükəsizlik və sakitliyin nəhayət gələcəyi o "həlledici anı" gözləmək.
Lakin Yaxın Şərq dəfələrlə "son müharibə" vədləri eşidib. Dəfələrlə deyiblər ki, daha bir zərbə və region əbədi olaraq dəyişəcək. Bir az daha təzyiq və yeni bir sabitlik yaranacaq. Yalnız hər belə "son əməliyyatdan" sonra region nədənsə daha da partlayıcı hala gəlir.
Və bu gün dünyanın yenidən bəzilərinin pul qazanacağı, digərlərinin siyasi kapital qazanacağı və İsrailin əvvəlki kimi yenidən öz gündəlik həyatı ilə başqalarının geosiyasi hesablamalarını ödəyən bir ölkəyə çevrilmək riski ilə üzləşəcəyi kimi təhlükəli bir nöqtəyə yaxınlaşdığı hissi artmaqdadır.
Müəllif: Yuri Boçarov – Politoloq (İsrail)
Mənbə: İsiwis.co.il
Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.
