Türkiyədə siqaret satışına nəzarətin gücləndirilməsi məqsədilə yeni qaydaların tətbiqi müzakirə olunur. Təklifə əsasən, siqaret almaq istəyən şəxslərdən şəxsiyyət vəsiqəsinin nömrəsi tələb edilə bilər.

Belə bir mexanizm siqaret istehlakının azalmasına nə dərəcədə təsir göstərə bilər? Oxşar qaydanın Azərbaycanda tətbiqi mümkündürmü?

Globalinfo.az-a danışan iqtisadçı Asif İbrahimov deyib ki, bu təklifin əsas məqsədlərindən biri qanunla müəyyən edilmiş yaş həddinə çatmayan şəxslərə siqaret satışının qarşısını almaqdır:

“Düşünürəm ki, bu qanunun qəbul edilməsi çətindir. Belə bir mexanizmin siqaret istehlakının azaldılmasına təsiri onun tətbiqindən asılı olacaq. Şəxsiyyət sənədinin yoxlanılması yetkinlik yaşına çatmayanların siqaret əldə etməsini çətinləşdirə, satış qaydalarına əməl olunmasına nəzarəti gücləndirə bilər. Bununla belə, şəxsiyyət nömrəsinin tələb edilməsi yetkinlik yaşına çatmış şəxslərin siqaret çəkmək vərdişindən imtina etməsinə özlüyündə ciddi təsir göstərməyə bilər”.

Ekspert bildirib ki, burada iki fərqli mexanizmi ayırmaq vacibdir:

“Alıcının yalnız yaşının təsdiqlənməsi və hər alışın şəxsiyyət nömrəsi ilə qeydiyyata alınması. Birinci üsul yetkinlik yaşına çatmayanlara satışın qarşısını almağa yönəlir. İkinci üsul isə daha geniş məlumatların toplanmasını nəzərdə tutur və şəxsi məlumatların qorunması, məlumatların saxlanma müddəti və onlardan istifadə qaydaları ilə bağlı əlavə hüquqi təminatlar tələb edir”.

İqtisadçının sözlərinə görə, Azərbaycanda da oxşar mexanizmin tətbiqi mümkündür:

“Mövcud qanunvericilik yetkinlik yaşına çatmayanlara tütün məmulatlarının satışını qadağan edir və alıcının yaşına şübhə olduqda şəxsiyyət sənədinin tələb edilməsini nəzərdə tutur. Lakin hər bir alış zamanı şəxsiyyət nömrəsinin qeydə alınması ayrıca hüquqi əsaslandırma və müvafiq qanunvericilik dəyişiklikləri tələb edə bilər.

Məsələnin digər tərəfi tütün məhsullarından dövlət büdcəsinə daxil olan vergilərdir. 2025-ci il dövlət büdcəsinin icrası layihəsinə əsasən, həmin il dövlət büdcəsinə ümumilikdə 1 milyard 696,9 milyon manat aksiz vergisi daxil olub. İdxal olunan mallara görə əlavə dəyər vergisi daxilolmaları 4 milyard 322,3 milyon manat, bütün mənbələr üzrə ƏDV daxilolmaları isə 8 milyard 944,8 milyon manat təşkil edib. Bu, ciddi rəqəmdir”.

Asif İbrahimov bildirib ki, siqaret istehlakının azalması uzunmüddətli perspektivdə tütünlə əlaqəli xəstəliklərin və səhiyyə xərclərinin azalmasına töhfə verə bilər:

“Eyni zamanda, istehlakın və satışların dəyişməsi tütün məhsullarından əldə edilən vergi daxilolmalarına da təsir göstərə bilər. Buna görə qərarlar yalnız büdcə gəlirləri deyil, əhalinin sağlamlığı və iqtisadi nəticələr birlikdə nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Ümumilikdə, Azərbaycanda bu istiqamətdə qərar qəbul edilərkən yaş yoxlamasının effektivliyinin artırılması, satış məntəqələrində nəzarətin gücləndirilməsi və qayda pozuntularına görə məsuliyyətin təmin edilməsi araşdırıla bilər. Əsas məqsəd tütün satışını sadəcə qeydiyyata almaq deyil, yetkinlik yaşına çatmayanların siqaretə çıxışını məhdudlaşdırmaq, tütün istehlakını azaltmaq və əhalinin sağlamlığını qorumaq olmalıdır”.