“Məlum olduğu kimi, ötən həftə işğalçı Rusiya diktatoru Vladimir Putin Nikolay Udoviçenkonu Rusiya Federasiyasının MDB-nin qonşu dövlətləri ilə sərhədlərinin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə xüsusi nümayəndəsi təyin edib. Putin həmçinin Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri Udoviçenkonu Xəzər dənizi üzrə çoxtərəfli danışıqlarda Rusiya nümayəndə heyətinin rəhbəri təyin edib.
Bir sıra siyasi şərhçilər iddia edir ki, Azərbaycanla Rusiya arasında quru sərhədləri tam müəyyənləşdiyindən və 2018-ci ildə Aktau şəhərində keçirilən Zirvə görüşündə Xəzərlə bağlı iki ölkə arasındakı mümkün mübahisələr, demək olar ki, həllini tapdığından Kremldən gələn bu yeni qərarın Azərbaycana hər hansı bir formada təsiri ola bilməz. Amma o da var ki, Xəzərin yekun statusu hələ qəbul olunmayıb. Siz necə düşünürsüz?”
Bu sualla müraciət etdiyimiz siyasi təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Ərəstun Oruclu Moderator.az-a açıqlamasında aşağıdakı fikirləri dilə gətirib:
“Putinin indiki mərhələdə MDB ölkələri ilə sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası ilə bağlı həyata keçirdiyi addımlar yalnız Azərbaycanla bağlı deyil. Burada ən azı iki ölkə var: Azərbaycan və Qazaxıstan. Həmçinin burada, əlbəttə, Xəzər məsələsi də gündəmdədir. Biz görürük ki, Cənubi Qafqaz uğrunda gedən geo-siyasi mübarizə kontekstində Xəzərin adı hallandırılır. Bu da təsadüfi deyil...
Bəli, 2018-ci ildə Aktauda Xəzər dənizinin beynəlxalq statusuna dair sənəd imzalanıb. Və həmin sənədə əsasən Xəzərin bölgüsü öz əksini tapıb. Bilirsiz ki, orada sahildən 20 milədək olan ərazi dövlətlərin ərazi suları sayılır. Ardınca, səhv etmirəmsə, 10 mil əlavə ərazidə balıqçılıq və digər iqtisadi fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi razılaşdırılıb. Xəzərin yerdə qalan ərazisi isə neytral sular elan olunub. Yəni Xəzər daxili dəniz olsa da, onunla bağlı sənədə beynəlxalq dəniz qanunvericiliyinin müəyyən elementləri daxil edilib. Xatırladım ki, bundan əvvəlki mərhələdə Xəzər dənizi sahilyanı ölkələr arasında bərabər səviyyədə bölünmüşdü. Və indiki sənəd əsasən Rusiyanın və İranın maraqlarına cavab verir. Ona görə ki, neytral sularda bu və ya digər əməliyyatların, tədbirlərin həyata keçirilməsi yalnız bütün Xəzəryanı ölkələrin razılığıyla olmalıdır. Və bu da Aktau memorandumunda öz əksini tapıb...
Məsələ ondadır ki, hələlik formal baxımdan bu sənəd həyata keçirilməyib. Çünki Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan və Türkmənistan həmin sənədi ratifikasiya etsələr də, İran bunu etməyib. Ona görə də Xəzərin yekun statusu mübahisəli olaraq qalır. Və burada Rusiyanın da özəl marağı vardır. Özəl maraq əsasən Xəzər üzərindən inkişaf etdirmək istədiyi və üç qolu olacaq Şimal-Cənub nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizi ilə bağlıdır. Bu qollardan biri Xəzərin qərb sahili üzrə, yəni Azərbaycan üzərindən, ikincisi şimaldan cənuba Xəzər üzərindən, digəri isə Xəzərin şərq sahili boyu- Qazaxıstan və Türkmənistandan İrana keçməlidir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın da iştirak etməli olduğu Şərq-Qərb nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizinin Orta Dəhliz adlanan hissəsi yenə də Xəzər dənizi üzərindən, Qazaxıstan- Xəzər- Azərbaycan-Gürcüstan(və yaxud Ermənistan)-Türkiyə marşrutu üzrə keçməlidir. Odur ki, bu hissədə də Azərbaycanın Xəzər üzərində marağı var. Və gördüyümüz kimi, hər iki böyük Dəhliz Azərbaycan üzərində kəsişir. Bu mənada Putinin sözügedən qərarı Azərbaycana təsirsiz ötüşə bilməz. Ona görə ki, Azərbaycan adı çəkilən Dəhlizlərin kəşişməsində yerləşən ölkədir. Və şübhəsiz ki, Rusiyanın əsas diqqət mərkəzi də Xəzər dənizi və Qazaxıstanla yanaşı, həm də Azərbaycandır. Odur ki, Putinin bəhs edilən qərarının Azərbaycanla əlaqəsi olmaması və yaxud sərhədlərlə bağlı iki ölkə arasında bütün məsələlərin həll olunması haqda verilən siyasi şərhləri yanlış hesab edirəm. Ona görə ki, nə qədər, Xəzərin statusu bütün sahilyanı ölkələr tərəfindən ratifikasiya olunmayıb, deməli, Aktau memorandumunun özü də mübahisəlidir və Xəzərin hüquqi statusu məsələsi tam olaraq həllini tapmayıb. Bu mənada da Azərbaycanla Rusiya arasında Xəzərlə bağlı sərhəd məsələləri hələ də qalmaqdadır.
