Sosial şəbəkələrdə vaxtaşırı eyni sual ortaya çıxır: Azərbaycan quru sərhədlərini niyə hələ də bağlı saxlayır?
Cavablar çoxdur. Təhlükəsizlik. Siyasət. Xarici təsirlərə qarşı mübarizə. Bəzi tənqidçilər isə bura daxili siyasi mühitə nəzarəti də əlavə edirlər. Bəziləri dərhal ən təsirli arqumenti ortaya atır: “Şimali Koreya da sərhədlərini bağlayır!” Təhdidedici səslənir. Amma bu məntiqlə yanaşsaq, sərhəd nəzarətini gücləndirən istənilən ölkə bir az da Pxenyana bənzəyir. Ona görə də geosiyasi təşvişə qapılmayaq.
COVID bitdi, sərhəd isə bağlı qaldı
2020-ci ildə hər şey aydın idi: pandemiya. Sərhədlərin bağlanması məntiqli addım idi.
Sonra dünya tədricən açıldı. Təyyarələr uçmağa başladı, turistlər geri qayıtdı, restoranlar fəaliyyətini bərpa etdi, insanlar hər öskürəkdən qorxmağı dayandırdılar. Azərbaycanın quru sərhədi isə bağlı qaldı.
Maraqlı vəziyyət yarandı. Bu, yağışa görə qapını bağlayıb, sonra illərlə belə izah verməyə bənzəyir: “Hələlik açmırıq. Birdən yağış yenidən yağar”. Amma zaman keçdikcə bu izah öz qüvvəsini itirir. 2024-cü ilin sentyabrında Prezident İlham Əliyev açıq şəkildə məhdudiyyətlərin qüvvədə saxlanmasını artıq təhlükəsizlik məsələləri və geosiyasi vəziyyət, o cümlədən xarici təhdidlər və mümkün təxribatlarla əlaqələndirirdi.
Deməli, bu gün söhbət artıq COVID-dən getmir. Pandemiya başlanğıc idi. İndi əsas söz – nəzarətdir.
2020 və 2023-cü illərdə baş verən hadisələrə beynəlxalq reaksiyanı da unutmaq olmaz. Bir sıra avropalı siyasətçilərin və beynəlxalq təşkilatların Azərbaycana kəskin tənqidi Bakıya Qarabağ münaqişəsi ətrafındakı xarici mühitin nə dərəcədə həssas olaraq qaldığını göstərdi. Belə şəraitdə dövlətin sərhədə daha ciddi nəzarət etmək istəyi tamamilə başadüşüləndir.
Bağlı sərhəd əslində nə verir?
Ehtimal etmək olar ki, dövlətin məqsədi konkret şəxslərin ölkəyə girişini qadağan etməkdən daha çox, hərəkətliliyin miqyasına nəzarət etməkdir.
Bu baxımdan təyyarə demək olar ki, ideal nəzarət vasitəsidir. Bilet, pasport, aviaşirkət, reys nömrəsi, sərnişin siyahısı və dəqiq uçuş vaxtı var. Sərnişin axını əvvəlcədən məlum olur.
Quru sərhədi isə tamamilə fərqli işləyir. Avtomobillər, avtobuslar, daimi gediş-gəliş – belə bir axını əvvəlcədən hesablamaq xeyli çətindir. Bu insanların arasında turistlər, iş adamları, jurnalistlər, fəallar, qohumlar və sadəcə alış-veriş etmək üçün qonşu ölkəyə gedən adi insanlar ola bilər. Deməli, bağlı sərhədin daha bir əsas qəhrəmanı var – adi vətəndaş.
Onun pul daşımasına, QHT təşkil etməsinə və ya siyasi aksiya keçirməsinə ehtiyac yoxdur. O, qohumlarını ziyarət etmək, Gürcüstana və ya İrana getmək, uşağını təhsil almağa göndərmək, avtomobillə məzuniyyətə çıxmaq və ya sadəcə avtomobillə təyyarə arasında seçim etmək istəyir.
Dövlət üçün bu, təhlükəsizlik məsələsidir. İnsan üçün isə rahatlıq məsələsidir. Burada iki tamamilə fərqli məntiq üz-üzə gəlir.
Siyasi sabitliyə xüsusi önəm verən dövlət üçün açıq sərhəd əlavə başağrısı kimi görünə bilər. Xüsusilə də qonşuluqda Rusiya, İran və Gürcüstan kimi ölkələr olduqda.
Bununla belə, bu sərhədlərin hər birinin özünəməxsus risk məntiqi var.
Rusiya ilə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Rusiya böyük regional dövlətdir və Ukraynada müharibə başlayandan sonra onunla münasibətlərə Azərbaycanın Ukraynanın ərazi bütövlüyünü açıq şəkildə dəstəkləməsi də nəzərə alınmaqla yanaşmaq lazım gəlir. Bakı eyni zamanda həm Moskva ilə işgüzar münasibətləri qoruyub saxlamalı, həm də regional təhlükəsizliyi dəyişdirən müharibənin nəticələrini nəzərə almalıdır.
İranla bağlı risklər isə daha birbaşa xarakter daşıyır. 2026-cı il martın 5-də Azərbaycan İran ərazisindən Naxçıvana dronlarla zərbə endirildiyini bəyan edib. Hava limanının terminalına ziyan dəyib, dörd mülki şəxs yaralanıb. Azərbaycan İrandan izahat və araşdırma tələb edib. Bu, artıq mücərrəd geosiyasi risk deyil, ölkənin ərazisinə birbaşa təsir göstərən hadisədir.
Gürcüstanla vəziyyət isə tamamilə fərqlidir. Burada söhbət daha çox Gürcüstanın özündən qorunmaqdan deyil, insanların, malların və beynəlxalq əlaqələrin hərəkəti üçün mühüm marşruta nəzarətdən gedir. Azərbaycan üçün Gürcüstan həm nəqliyyat və iqtisadi tərəfdaş, həm də Qərbə açılan özünəməxsus pəncərədir. Başqa sözlə, üç qonşu – üç fərqli risk toplusu. Bir tərəfdə böyük müharibənin nəticələri və böyük dövlətin təsiri, digər tərəfdə birbaşa təhlükəsizlik məsələləri, üçüncü tərəfdə isə xarici dünyaya açılan, eyni zamanda nəzarət tələb edən mühüm pəncərə var.
Buna görə də, bəlkə, məsələ Azərbaycanın xarici dünyadan qapanmaq istəməsində deyil. Ola bilsin ki, dövlət xarici dünyanın ölkəyə nəzarət edilməsi daha asan olan kanallar vasitəsilə daxil olmasını istəyir.
Bu, artıq tam mənada “qapalı ölkə” anlayışına uyğun gəlmir. Daha doğrusu, söhbət filtrlənən hərəkətliliyə malik ölkədən gedir.
Amma təhdidlər həqiqətən mövcuddur
Məsələnin gözardı edilməməli olan başqa bir tərəfi də var.
2026-cı ilin sentyabrında Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti beynəlxalq terror şəbəkəsinin aşkarlandığını bildirib. Xidmətin məlumatına görə, müxtəlif ölkələrdən olan şəbəkə üzvləri sui-qəsdlərin hazırlanması və terrorizmin maliyyələşdirilməsi ilə əlaqəli olublar. Beş dövlətdə keçirilən birgə əməliyyatlar nəticəsində on nəfər saxlanılıb.
Bu hadisə məhz quru sərhədinin bağlı saxlanmasının həmin şəbəkənin fəaliyyətinin qarşısını almağa imkan verdiyini sübut etmir. Üstəlik, əməliyyat xarici xüsusi xidmət orqanları ilə birgə həyata keçirilib. Lakin bu hadisə əsas məqamı göstərir: transsərhəd təhdidlər həqiqətən mövcuddur. Dövlətin sərhəddən insanların, pulların və əlaqələrin hərəkətinə diqqətlə nəzarət etmək üçün əsasları var.
Azərbaycana təyyarələr uçur. Xarici vətəndaşlar ölkəyə gəlirlər. Ticarət işləyir. Yük maşınları sərhədləri keçir. Tbilisi ilə sərnişin dəmir yolu əlaqəsi də bərpa olunub.
Beləliklə, mənzərəni daha dəqiq ifadə edən formula budur: “Xarici dünya – buyurun. Amma yaxşı olar ki, nəzarət edilən marşrutla”. Bu, mövcud vəziyyəti daha düzgün təsvir edir.
Bəs bu, turizmə mənfi təsir göstərirmi? Əlbəttə.
Pandemiyadan əvvəl avtomobil və dəmir yolu nəqliyyatı xarici turistlərin ölkəyə gəlişində əhəmiyyətli paya malik idi. 2019-cu ildə onların payı təxminən 58,7 faiz təşkil edirdisə, 2024-cü ilin yanvar-noyabr aylarında bu göstərici artıq 22,9 faizə düşüb.
Turist üçün hər şey çox sadədir. Əvvəllər belə idi: “Azərbaycana avtomobillə gedək?” – “Gedək”. İndi isə avtomobillə getmək olmaz. Avtobusla da olmaz. Amma qatarla – olar.
Kiçik bir problem var: turist tənbəl məxluqdur. Ölkəyə necə getməyi öyrənmək üçün uzun-uzadı araşdırma aparmaq lazım gəlirsə, başqa ölkəni seçə bilər. Xüsusilə də orada avtomobilə oturub yola çıxmaq kifayət edirsə.
Bəli, dövlət bununla müəyyən iqtisadi itkilərə məruz qalır. Lakin görünür, təhlükəsizlik və idarəolunma imkanları onun üçün mümkün gəlirlərin bir hissəsindən daha vacibdir.
2025-ci ildə Azərbaycan təxminən 2,57 milyon xarici ziyarətçi qəbul edib. Bu, əvvəlki illə müqayisədə bir qədər azdır. Gələnlərin təxminən 24 faizi Rusiyanın, 8,7 faizi İranın, 5 faizi isə Gürcüstanın payına düşüb.
Beləliklə, paradoksal vəziyyət yaranır: turistlər lazımdır, amma quru sərhədindən sərbəst hərəkət mütləq deyil. Bəs qatarla niyə olar? Əgər avtomobillərin hərəkətini nəzarətdə saxlamaq çətindirsə, qatar tamam başqa məsələdir. Bilet var. Sərnişin siyahısı var. Marşrut və hərəkət cədvəli məlumdur. İnsanların sayı əvvəlcədən bəllidir. Avtomobillərin hərəkəti isə daha az proqnozlaşdırılandır.
Qatar, demək olar ki, mühasibat kimidir. Buna görə də dəmir yolu əlaqəsinin bərpasını nəzarət siyasətindən imtina kimi deyil, daha yumşaq variantı kimi başa düşmək olar: “Hər şeyi bağlamaq” deyil, “yaxşı nəzarət edə bildiyini açmaq”. Belə yanaşdıqda mənzərə daha aydın görünür. Azərbaycan xarici dünya ilə əlaqə vasitələrini filtrləməyə çalışır.
Amma nəzarətin xoşagəlməz bir xüsusiyyəti var
O, zamanla vərdişə çevrilir.
Əvvəl deyirlər: “Bu, müvəqqətidir”. Sonra: “Təhlükəli vəziyyət hələ də davam edir”. Daha sonra isə: “Bir az da gözləmək lazımdır”.
Bir neçə il keçdikdən sonra isə nəyin müvəqqəti olduğunu xatırlamaq belə çətinləşir.
Burada əsas sual yaranır. Sərhədlərin niyə bağlandığı deyil – bunu az-çox başa düşmək mümkündür. Əsas məsələ budur ki, cəmiyyət niyə hələ də bu suala ətraflı cavab ala bilmir? Ola bilsin ki, bu gün daha çox sual doğuran elə sərhədlərin bağlı qalmasının özü deyil, həmin vəziyyətin səbəblərinin ətraflı izah edilməməsidir. Amma burada daha bir məsələ var – bu, artıq sərhədlə deyil, etimadla bağlıdır.
Azərbaycan xalqı son onilliklər ərzində dəfələrlə xarici təhdidlər və təzyiqlərlə üzləşib. Ərazilərin itirilməsi, məcburi köçkünlük, uzun illər davam edən gözlənti, müharibə və yeni sınaqlar – bütün bunlar artıq yaşanıb. Xalq bütün bunlara tab gətirib.
Bu, mürəkkəb şəraiti anlamağı və çətin qərarlar qəbul etməyi bacaran xalqdır. Buna görə də dövlət, bəlkə də, onunla yalnız məhdudiyyətlər dili ilə deyil, etimad dili ilə də danışmalıdır.
Əgər quru sərhədləri həqiqətən təhlükəsizlik mülahizələrinə görə bağlı saxlanılırsa, bu qərarın məntiqini cəmiyyətə açıq şəkildə izah etməyə nə mane olur? Heç kimdən sirləri açıqlamaq tələb olunmur. Mövcud təhdidləri sadalamaq və sərhədlərin hansı şərtlər daxilində açıla biləcəyini bildirmək kifayətdir.
Bəlkə də xalq bu mövqeyi nəinki anlayar, hətta dəstəkləyər.
Yoxsa bir məqamda belə görünə bilər ki, biz artıq xarici dünyadan qorunmaq üçün qapını mühafizə etmirik, qapının özünü bağlı saxlamaq üçün onu qoruyuruq.
Fuad Rəsulov - pressklub.az
