Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü Hindistan üçün uzaq “Avropada yerli münaqişə” olmaqdan çıxdı. Çünki müharibənin mənfi nəticələri dünyanın müxtəlif yerlərində hiss olunmağa başladı.
Builki G20-yə sədrlik zamanı Yeni Dehli sülh, tərəqqi, dialoq və konsensusla bağlı alternativ gündəliyi təbliğ edəcək. Hindistan həmçinin müharibənin səbəb olduğu artan ərzaq və enerji qiymətlərinin təsirini xüsusilə hiss edən “Qlobal Cənubun” sözçüsü kimi çıxış etmək istəyir.
Müharibənin əvvəlində Rusiya öz hərəkətlərini Qərblə qarşıdurma ilə əsaslandıraraq, dünyada müəyyən səviyyədə dəstək və ya neytrallığını təmin edə bildi. Söhbət təkcə İran və Şimali Koreya kimi avtoritar rejimlərdən deyil, həm də Çin, Hindistan və bir sıra digər inkişaf etməkdə olan ölkələrdən gedir. Səbəblər arasında Qərbə qarşı tarixi müstəmləkə incikliklərindən səmərəli istifadə, zəngin ölkələrin xeyrinə “gəlirlərin qeyri-bərabər bölüşdürülməsi” oyunu və “ABŞ-ın birtərəfli diktəsi olmadan” daha ədalətli dünya qurmaq ehtiyacı hissi var. O cümlədən, Rusiya Federasiyası ilə hərbi-texniki və iqtisadi əməkdaşlıq səbəblər sırasındadır
Qərbin Hindistanı Rusiya-Ukrayna müharibəsində neytrallıqdan əl çəkməyə inandırmaq cəhdləri uğursuzluqla nəticələnib. Keçmişdə Qoşulmama Hərəkatının qurucu lideri, bu gün o, qoşulmamanın dəyişdirilmiş formasına və ya “çox birləşməyə” sadiq qalmağa çalışır - rəqabət edən dövlətlərlə tərəfdaşlıq qurur və bu tərəfdaşlıqlardan öz mənfəətini əldə etməyə çalışır. Beləliklə, indiki şəraitdə də həm Qərbin, həm də Rusiyanın müttəfiqi olaraq qalmağı bacarır. Bu cür mövqe Hindistanın özünün nöqteyi-nəzərindən ona çətin geosiyasi mühitdə tarazlıq saxlamağa və Rusiya-Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı bütün əsas tərəflərlə danışıqlar aparmağa və gərginliyin azaldılmasına töhfə verməyə kömək edir. Söhbət açıq və qapalı ünsiyyətdən gedir.
Hindistanın Baş naziri Narendra Modinin ötən ilin payızında ŞƏT sammiti zamanı Vladimir Putinə dediyi “İndiki dövr müharibə dövrü deyil” fikri Hindistanın Rusiya-Ukrayna müharibəsində daha fəal vasitəçilik missiyasının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Daha sonra bu ifadə müharibənin pisləndiyi İndoneziyada keçirilən G20 sammitinin yekun sənədinə daxil edildi və Hindistan və dünya mətbuatı G20-nin müxtəlif tərəfləri arasında ziddiyyətlərin aradan qaldırılmasında Hindistan Baş nazirinin mühüm rolundan danışmağa başladı. Söhbət ümumi bəyannamənin qəbulundan gedir. Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Çaişankar da ölkəsinin “taxıl sazişi”ndə pərdəarxası iştirakına və əhəmiyyətli dərəcədə gərginləşdiyi bir vaxtda Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasının ətrafında vəziyyəti yumşaltmaq cəhdinə eyham vurub. Modinin ötən ilin sonunda Moskvada keçirilən illik sammitə səfərinin ləğvi hətta Hindistanın başlatdığı müharibəyə görə Rusiyadan ayrılmaq istəməsi gözləntilərini artırdı.
Bununla belə, Hindistanın Rusiya-Ukrayna müharibəsində fundamental strateji mövqeyi dəyişməyib - neytrallıq, dialoq və danışıqlara vurğu, BMT-nin Ukrayna ərazilərinin işğalını və ilhaqını pisləyən qətnamələrinə səs verməmək, anti-Rusiya sanksiyalarını dəstəkləməkdən imtina etmək kimi. Rusiya Federasiyası ilə ticarət və iqtisadi əlaqələr isə davam edir.
Son bir ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 27 milyard dollar və ya 2021-ci illə müqayisədə 50% artıb. Bununla belə, ticarətdə ciddi disbalans var: Rusiya ixracatı Hindistandan 2 milyard dollarlıq mal idxalına qarşı 25 milyard dollar təşkil edir. Kəskin artım Hindistanın güzəştli Rusiya mallarını, ilk növbədə xam neft, kömür və gübrələri alması ilə bağlı olub. Baxmayaraq ki, keçən ilə qədər Rusiyanın enerji resursları Hindistanın enerji təchizatının 1%-dən azını təşkil edirdi və hərbi-texniki sənaye ikitərəfli ticarətin əsas sahəsi idi.
Rusiyadan enerji ixracının artması Hindistanla Qərb arasında münasibətlərdə ciddi maneəyə çevrilib. Bununla belə, Hindistanın Rusiyanın enerji resurslarının alışının artması ilə bağlı arqumentləri ondan ibarətdir ki, onun şirkətləri “rus”u deyil, daha ucuz olanı alırlar. Hindistan hakimiyyəti dəfələrlə avropalıları haqsız tənqiddə ittiham edərək, Rusiyaya super mənfəət gətirən Avropa bazarları olduğuna istinad edərək (nazir Çaişankarın sözlərinə görə, müharibə başlayandan sonra Avropa Rusiyadan altı dəfə çox enerji resursları idxal edib) və dünya enerji istehlakının 11%-ni təşkil edən Avropanın sürətli keçidi, Asiya və digər ölkələrə xidmət edən alternativ mənbələr enerji bazarlarında fasilələrə və dünyada qiymətlərin artmasına səbəb oldu.
Hindistan Qərbin Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyalarının dünya enerji, ərzaq, gübrə qiymətlərinin artmasına səbəb olduğuna inanan ölkələrlə bərabərdir. Rusiyanın davranışındakı əxlaqsızlıq, təəssüf ki, “Qərbin birtərəfli yanaşmaları” ucbatından qeyri-Qərb ölkələrinin qlobal bərabərsizliyə görə dərindən kök salmış narazılığı qarşısında itib. Çaişankar Qərb mediasına verdiyi son müsahibələrinin birində qeyd edib: “Bu, bizimlə məsləhətləşmədən Qərbin (Rusiya neftinin idxalına qadağa) verdiyi qərar idi. Hər bir dövlətin qərar vermək hüququ var. Amma biz heç vaxt başqalarının hazırladıqlarına imza atmayacağıq”.
Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, məhz Hindistan Çinlə birlikdə Rusiya Federasiyasının enerji sektoruna qarşı Qərbin sanksiyalarından faydalanan tərəf olub: keçən ilin avqustunda Aİ-nin kömürə embarqosundan sonra onun qiyməti yarıdan çox ucuzlaşıb.
Qlobal iqtisadi turbulentlik Hindistana müəyyən bir şans verdi və onu 2030-cu ilə qədər üçüncü yerə keçmək perspektivi ilə dünya iqtisadiyyatları arasında beşinci yerə itələdi. COVID-19 pandemiyasının nəticələri, ABŞ-Çin qarşıdurması və Ukraynadakı müharibə Hindistanın dünyada rolunun artmasına kömək edir - bir çox Qərb korporasiyası istehsalını diversifikasiya edir, onu Çindən güclü daxili bazarı olan ölkəyə köçürür. Və ucuz Rusiya enerji resursları daxili iqtisadi sabitliyi qorumağa kömək edir. Sürətlə böyüyən iqtisadiyyat və güclənən geosiyasi çəki Hindistanı yeni geosiyasi nizamda mühüm dövlətə çevirir: Qərb ölkələri onu Çini cilovlamaq baxımından Hind-Sakit okean regionunda mühüm regional oyunçu kimi görür.
G20-yə sədrlik Hindistana böyük regional dövlət kimi öz ambisiyalarını reallaşdırmaq şansı verir. Bununla belə, praktiki baxımdan, bir tərəfdən ABŞ və müttəfiqləri, digər tərəfdən isə Rusiya Federasiyası və Çin arasında gərgin münasibətlər kontekstində nəticə əldə etmək çətindir ki, bu da qrupun qruplaşma kimi fəaliyyət göstərməsinə mane olur. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dünya iqtisadiyyatına və buna görə də bu müharibə uzanacağı təqdirdə Yeni Dehlinin səsini müdafiə etməyə çalışdığı “Qlobal Cənub”un maraqlarına gələcək dağıdıcı təsirindən qaçmaq da mümkün deyil.
Hazırkı vəziyyətdə Hindistan missiyasının Rusiya-Ukrayna müharibəsinin gedişatına təsir imkanları məhduddur, çünki Rusiya Federasiyasının münaqişəni dayandırmaq istəməməsi səbəbindən ölkənin müraciət etdiyi diplomatik həll üçün ilkin şərtlər yoxdur.
Bundan əlavə, Ukraynanın bu vəziyyətdə Hindistandan hansı dəstək almaq istəməsi ilə Hindistanın özünün bunu gördüyü arasında uyğunsuzluqlar var. Demək olar ki, bir il davam edən qanlı müharibədən sonra Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba Hindistanın NDTV telekanalına müsahibəsində bildirib ki, ukraynalılar Hindistanın münaqişəni “Ukraynadakı müharibə” deyil, “Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü” hesab edəcəyini eşitmək istəyir: “Söhbət təkcə Rusiya Federasiyasının hərəkətlərini qınamaqda deyil, həm də Asiyaya ticarətin şaxələndirilməsi yolu ilə müharibə aparmaq üçün gəlir əldə etməkdə Rusiya hakimiyyətinə qəsdən köməyindən gedir”.
İndi Rusiyanın təcavüzü ilə bağlı Yeni Dehlinin mövqeyində ciddi dəyişikliklər gözləmək lazım deyil, lakin Hindistanın köməyi o gözə çarpmayan təyyarələrdə faydalı ola bilər. Belə ki, “Asiyanın səsi” qızğın rus başlarını soyutmalıdır. G20-yə sədrlik edən Hindistan Prezident Volodimir Zelenskinin “sülh formulunu” təbliğ etməklə münaqişənin həllində faydalı ola bilər.
Aydındır ki, Yeni Dehli “kəskin döngələr”dən qaçmaq və Rusiya-Ukrayna münaqişəsindən əziyyət çəkməmək istərdi, lakin qlobal iqtisadi təhlükəsizlik problemlərinə Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzü prizmasından baxmaq istəməməsi G20 sədrliyinin ona verdiyi imkanları əhəmiyyətli dərəcədə daralda bilər.
Müəllif: Nataliya Butırskaya
Mənbə: ZN.UA
Qeyd: tərcümə AYNA-ya məxsusdur.
