Media daim Tayvanı Çinin müharibə hədəfi kimi göstərir. Bununla belə, adaları və suları Çinin “tarixi olaraq özününkü” hesab etdiyi daha həssas Filippin ətrafında risklər artır. Pekin həmçinin ultimatumlar verir və demilitarizasiya tələb edir. Bu, demək olar ki, Rusiya Federasiyasının Ukrayna və NATO-ya qarşı hərəkətlərinin eynisidir. UNİAN gərginliklə bağlı analitik məqalə dərc edib. AYNA sözügedən yazını istinadla təqdime dir:
Dekabrın 20-də Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi Filippinə xəbərdarlıq etdi ki, Pekin mübahisəli adalar üzərində "hüquqlarını müdafiə edəcək" və Filippin buna qarşı çıxarsa, "hər hansı yanlış hesablamalara qətiyyətlə cavab verəcək". Bundan əlavə, filippinli həmkarı ilə telefon danışığında nazir Çinə qarşı “pis niyyəti olan xarici qüvvələrlə sövdələşməyə getməməyə” çağırıb. Çin bundan əvvəl isə ABŞ qoşunlarının və müttəfiqlərinin bölgədəki mövcudluğunun azaldılmasına çağırıb.
Təhdidlərdən sonra çinli diplomat filippinliləri qonşular arasındakı "ciddi çətinlikləri" həll etmək üçün "dialoqa" dəvət edib. Lakin əslində Pekin Manila və Vaşinqtona hərbi hücum təhlükəsi barədəı ultimatum verdi. Bu, Putin üslubudur. Burada Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə həqiqətən çox oxşarlıq var. Elə buna görə də bəzi xarici KİV-lər hətta Çin təhdidlərini “Ukrayna ssenarisi” adlandırırlar. Çinlilərin Maniladan tələb etdiyi budur:
- "tarixi Çin" adalarını və Subdvino-Çin dənizinin bütün su sahəsini təhvil verin (demək olar ki, Donbass, Krım və Kremlin "daxili göl" hesab etdiyi Azov dənizi kimi);
- ABŞ, Yaponiya və NATO ilə hərbi əməkdaşlıqdan imtina edin (24 fevral 2022-ci ilə qədər Putinin NATO-ya təhdidləri belə idi);
- “Bir kəmər - Bir yol” təşəbbüsünə qayıdın (yəni Çinin təsir zonasına qayıtmaq);
- bölgədəki qoşunların sayını azaltmaq (demilitarizasiya) və s.
Çatışmayan tək şey “denazifikasiya”dır, amma buna belə baxmaq lazımdır. Çin təbliğatı yaponların İkinci Dünya müharibəsi zamanı hərbi cinayətlərini daim xatırladır və yaponlar hazırda Vaşinqtonun regionda “dəstəkləri”dir. Kreml bizə daim alman nasistlərini xatırlatdığı kimi.
Ritorika və tarixi paralellərin dəyişdirilməsinin səbəbləri
Niyə gərginlik indi baş verdi? Çünki dekabrın 17-də Filippin Prezidenti bəyan etdi ki, ölkə Çinin özününkü hesab etdiyi adalar ətrafında neft və qaz kəşfiyyatı aparmağı planlaşdırır. Bütün beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən Haaqa Tribunalının 2016-cı ildəki qərarında Çinin iddialarını “əsassız” kimi tanıdı, lakin bu, Pekini dayandırmadı. Adalar əslində çox qiymətlidir. Dünyadakı bütün dəniz ticarət yollarının təxminən üçdə biri oradan keçir.
Lakin Filippin ətrafında gərginliyin əsas səbəbi Vaşinqtonun Ukrayna, İsrail və Tayvanı maliyyələşdirməsini gecikdirməsidir. Putin və Cinpin bunu ABŞ-ın zəifliyi kimi görür. Yəni Əfqanıstanla bağlı vəziyyət təkrarlanır - amerikalılar həmin ölkədən çıxarılandan sonra Kreml Ukraynaya hücum etmək qərarına gəldi və “Səma imperiyası” öz qoşunlarını Tayvana köçürdü. Kreml və Pekin indi “icazə verilənin hədlərini” yenidən sınaqdan keçirir və qəti cavab almasalar, davam edəcəklər.
Pekin süni adalar vasitəsilə regionda genişlənir. Onlar bu “qum qalaları” demək olar ki, eyni Filippinə yaxın ərazidə “heykəl düzəldirlər” və qoşunlarını yerləşdirirlər. Əslində, bu yaxınlarda çinlilər bu süni adalardan birinin düz yaxınlığından filippin gəmilərini su şırnaqları ilə qovdular ki, bura artıq “Çin ərazisi”dir.
Ultimatum yaponlar Çin təcavüzünə cavab olaraq Filippində hərbi kontingent yerləşdirməyə hazır olduqlarını elan etdikdən sonra gəldi - yeri gəlmişkən, bu, 1945-ci ildən bəri ilk dəfə idi. Maraqlıdır ki, hazırda regionda “tətildə” olan ABŞ-ı əvəzləyən ilk rolları məhz yaponlar oynayır. Bunun üçün Tokio hətta “pasifist” qanunvericiliyi də dəyişdi və silah ixracına icazə verdi.
Ukrayna və Filippin arasında daha bir ümumi xüsusiyyət var - "Bongbong" ləqəbli kiçik Ferdinand Markos ötən il burada hakimiyyətə gəlib. Bu, 70-80-ci illərdə ABŞ-dan “çoxvektorlu” və Pekinlə yaxınlaşma istiqamətində addım atan yerli diktatorun nəslindəndir. O, Kuçma və Yanukoviçin vaxtilə Ukraynada etdiyi kimi, Pekin və Vaşinqton arasında balans yaratmağa çalışır.
Seçkilərdən əvvəl “Bongbong” Çin və Rusiya təbliğatının dəstəklədiyi Qərbi tənqid edib. Lakin Rusiyanın Ukraynaya hücumundan və Çinin Tayvana təhdidlərindən sonra Markos tez fikrini dəyişdi və ABŞ ilə münasibətləri bərpa etdi.
Baxmayaraq ki, xeyli vaxt itirildi, bu da ölkə qoşunlarını xeyli zəiflətdi. İndi “Bongbong” hələ də çinliləri sözlərlə Filippin adalarından çəkilməyə inandırmağa çalışır. Amma biz artıq məqalənin əvvəlində çinlilərin ona necə cavab verdiyini – hədələri gördük.
ABŞ-ın nöqteyi-nəzərindən vəziyyət həqiqətən də “Ukrayna ssenarisi” kimi görünür, çünki Filippin qlobal hərbi blokların üzvü deyil və yerli ordu, donanma və iqtisadiyyat amerikalılar tərəfindən 1951-ci ildən dəstəklənir. Lakin bu, eyni zamanda, ada ölkəsi ilə Ukrayna arasında əsas fərqdir - Filippin rəsmi şəkildə "ABŞ-ın NATO-dan kənar müttəfiqidir".
Yəni dəstəyi məcburi olmayan Budapeşt Memorandumuna əsaslanan Ukraynadan fərqli olaraq, Vaşinqtonun ölkəni qorumaq üçün hüquqi öhdəlikləri var. ABŞ-ın artıq Filippin ərazisində hərbi bazaları var və onlar son illərdə fəal şəkildə silahlanır. Əslində İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl bu ölkə ABŞ-ın müstəmləkəsi olduğu üçün Ukrayna ilə fərqi aydındır.
Vaşinqtonun fikrincə, Filippin 1950-ci illərdə kommunistlərin Çində hakimiyyəti ələ keçirməsindən sonra qurulan Çin ətrafında “sanitariya sərhədi” adlanan ərazinin bir hissəsidir. “Sərhədin” mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Çin ətrafındakı bütün əsas boğazlar və adalar “qırmızı” genişlənmənin qarşısını almaq üçün ABŞ-ın müttəfiqləri tərəfindən idarə olunur. Tayvan, Yaponiya, Cənubi Koreya dənizin hər tərəfdən Çini əhatə edən eyni çəkindirmə sisteminin halqalarıdır. Hansı ki, çinlilərin bu, xoşuna gəlmir.
Çin bu “sərhədi” yarmağa və əməliyyat məkanına daxil olmağa çalışır. Bir vaxtlar Yaponiyadan başqa bütün ətraf ölkələr Çinin hakimiyyəti altında idi (birbaşa və ya vassal kimi), buna görə də çinlilərin istisnasız olaraq bütün qonşularına qarşı ərazi iddiaları var ki, bu da onlara hər kəslə münaqişə üçün formal əsas verir. Rusiya Federasiyası kimi... Yeri gəlmişkən, bu da revanşizmə xitab edən və imperiyaya, SSRİ-yə və “dünyanın ən yaxşı dondurması”na nostaljidir.
Filippin üçün perspektivlər
Amma təbliğat başqa, təcrübə başqa. Filippin həqiqətən çinlilər üçün asan ov olacaqmı? Xeyr, onlar asan olmayacaq. Ancaq bu, demək olar ki, yüz ildir qurulmuş eşelon müdafiəsinə malik olan "batmaz təyyarə gəmisi" Tayvan deyil. Tayvanın təkcə Çin bazalarına deyil, həm də Si Cinpin Pekinindəki şəxsi kabinetinə çatan raketləri var. Filippinlilərdə isə bu, yoxdur. Filippin daha az qorunur. 115 milyon əhalisi olan ölkənin 340 min əsgərdən ibarət nizami ordusu var ki, bu da onu təxminən Böyük Britaniya səviyyəsində göstərir. Amma reallıqda ordu daha zəifdir, çünki son on ilin populistləri yenidən silahlanmaya deyil, seçkilər öncəsi sosial vədlərə “stavka” edirdilər.
Amma ölkənin əsas zəif tərəfi coğrafiyadır. Tarixən, kim hücum etdi, həmişə demək olar ki, bütün adaları ələ keçirdi. Əvvəlcə yaponlar, sonra isə amerikalılar tərəfindən İkinci Dünya müharibəsində bu, sübut edilib. Çünki Filippin böyük bir ada deyil, əhalisi olan təxminən 2000 torpaq sahəsi və təxminən eyni sayda insan yaşamayan adalardan ibarətdir. Ada nə qədər kiçik olsa, onu müdafiə etmək və təmin etmək bir o qədər çətindir. Onlar həqiqətən yalnız bir neçə ən böyük adaları və paytaxtı qoruya bilərlər.
Pekin birbaşa hücum halında yəqin hesab edir ki, Vaşinqton və digər tərəfdaşlar Filippinin köməyinə çatana qədər bütün mübahisəli adaları ələ keçirməyə, boğazlarda möhkəmlənməyə, daha sonra isə onları ələ keçirməyə nail olacaqlar.
Yəni, yenə Putinin Ukraynaya qarşı müharibədə arxalandığı eyni plan - nəyisə gözlənilmədən qəbul etmək, sonra isə “dondurulma” tələbi. İdeal olaraq, paytaxtın tutulması və marionet hökuməti ilə daha bir “xalq cümhuriyyəti”nin yaradılması... Lakin bu, istəyə bağlıdır. Çünki əsas məsələ boğazlara və şelfə nəzarətdir.
Təbii ki, ilk olaraq Çinə hücum etmək intihar olardı. Beləliklə, filippinlilər nə etməlidirlər? Güc nümayiş etdirmək... Demək olar ki, çinlilər indi sahil adalarında irəliləyirlər, baxmayaraq ki, miqyası, əlbəttə ki, fərqlidir. Sonra Ukrayna qoşunlarının sürətli səfərbərliyi (eyni nümayiş) Kremli bir neçə il geri çəkilməyə məcbur etdi.
Qəribədir ki, Ukraynanın və digər tərəfdaşların ABŞ tərəfindən maliyyələşdirilməsi indi əsas göstərici və ən yaxşı güc nümayişidir. Bunun olmaması zəiflik kimi qəbul edilir. Beləliklə, biz uzaq Asiyada baş verən hadisələrdən asılı olduğumuz kimi, onlar da Ukraynadakı hadisələrdən asılıdır. Və hamımız birlikdə tətilə gedən ABŞ Konqresindən asılıyıq...
Daha bir "Çin xəbərdarlığı" Asiyada böyük müharibəyə səbəb olacaqmı? İndi bunu demək çətindir, çünki Qərb hələ öz addımını atmayıb, lakin bu region çoxdan müharibəyə yaxındır.
Müəllif: Turan Abdulla - Mənbə: AYNA.az
